Boekrecensie

Deborah Cadbury schept een prachtig panorama van de Europese vorstenhuizen

Beeld V boek van de week

Als hun kinderen en kleinkinderen maar op veel Europese tronen belandden, zou er nooit meer oorlog zijn. Dus kregen koningin Victoria en haar man Albert veel nageslacht, schrijft de Britse historica Deborah Cadbury.

Koningin Victoria en haar man Albert hadden een legendarisch goed huwelijk dat bekroond werd met negen kinderen en 42 kleinkinderen die zij ‘de koninklijke bende’ noemden. Toch was die liefde niet de enige oorzaak van dit omvangrijke nageslacht: Albert, prins van Saksen- Coburg en Gotha, wilde via de huwelijken van zijn kinderen vrede in Europa stichten. De liberale Britse cultuur zou vooral door zijn dochters en kleindochters verspreid moeten worden over niet alleen de Duitse deelstaten waar Victoria en hijzelf vandaan kwamen, maar alle delen van het continent. Als grootouders van vrijwel alle machtige Europese staatshoofden zouden Victoria (1819-1901) en Albert (1819-1861) een Europese dynastie stichten waarin oorlog ondenkbaar was.

Het liep natuurlijk anders. Hoe de vroege dood van Albert en de karakters van de kinderen en kleinkinderen dit ideaal aan diggelen sloegen, wordt goed beschreven door de Britse historica Deborah Cadbury in ‘Koningin Victoria als huwelijksmakelaar’. De laatste stap op weg naar zijn ideaal van Europese vrede die Albert zette, was het uithuwelijken van hun innig geliefde, intelligente en politiek vernuftige dochter Victoria aan kroonprins Frederik van Pruisen. 

Sleutelrol in wereldoorlog

Deze militaristische deelstaat zou door het ‘verlichte’ koppel wel tot vreedzaamheid gebracht worden. Maar Frederik overleed nogal jong en voor hij iets tot stand had kunnen brengen, kwam zijn 28-jarige zoon Wilhelm II op de Duitse troon: een jongen die van karakter al zo autocratisch en agressief was dat zijn moeder en grootmoeder Victoria voor het ergste vreesden. Van de kleinkinderen was Wilhelm Victoria het minst lief. En met reden, want Wilhelm speelde, zoals bekend, een sleutelrol in het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. Des te pijnlijker dat Victoria juist in zijn armen stierf in 1901.

Het lievelingskleinkind van Victoria, zo schrijft Cadbury, was de tragische prinses Alix van Hessen. Zij was Victoria’s beoogde kandidaat om koningin van Engeland te worden, maar Alix wees een huwelijksaanzoek van de kroonprins af. Ondanks tegenwerking door Victoria trouwde ze uit liefde met de zachtaardige, aanstaande Russische tsaar Nicolaas II.

In hun vredespolitiek speelde Rusland een uitzonderlijke rol. Victoria en Albert vonden dat land gewoonweg te gevaarlijk voor hun nazaten. In 1881 werd tsaar Alexander II bij een bomaanslag vermoord. Heel Europa zag dat de ongelijkheid tussen het straatarme Russische volk, waar lijfeigenschap nog bestond, en de puissant rijke Romanovs niet kon blijven voortduren. Maar voor de Romanovs was de moord op de hervormingsgezinde Alexander II juist het bewijs dat Rusland onderdrukking nodig had. Een modernere, meer democratische samenleving durfden de tsaren niet aan. Dat de Romanovs hier een prijs voor zouden gaan betalen, daar twijfelde Victoria niet aan.

Grof geweld

Zij heeft gelukkig niet meer hoeven meemaken hoe Alix als tsarina Alexandra precies 100 jaar geleden met haar hele gezin werd afgeslacht door de bolsjewieken. Haar zus, de mooie, religieuze en maatschappelijk betrokken prinses Elisabeth van Hessen (die na de moord op haar man Sergej Romanov non werd), is tijdens de revolutie in een mijnschacht van 18 meter diep gegooid en verbrand. ‘Ella’ werd later heiligverklaard binnen de Russisch-ortodoxe kerk.

Het verging de kleindochters van Victoria op de Griekse, Roemeense, Noorse en Spaanse tronen misschien iets beter, maar ook zij kregen met het grove geweld van de Eerste Wereldoorlog te maken of belandden in ballingschap. De Britse troon was in dit brandende Europa een oase van rust. Des te opmerkelijker dat geen van Victoria’s kleindochters die troon ambieerde en dat alleen met veel moeite een goede huwelijkskandidate werd gevonden: Mary van Teck, de plichtsgetrouwe grootmoeder van de huidige koningin Elizabeth. Zij wilde wel trouwen met de knappe, maar slappe, onbenullige en vermoedelijk syfilitische kroonprins Eddy. Maar die overleed tijdens hun verlovingstijd. Na enig aandringen van Victoria vroeg zijn broer George V Mary maar ten huwelijk. Hoewel de twee weinig passie voor elkaar voelden, werd zij onmisbaar voor de wat zwakke koning.

Cadbury schept een prachtig panorama van de Europese vorstenhuizen, hun familiebanden en karakters. In de brieven die de auteur van koningin Elizabeth mocht inzien, geeft Victoria blijk van een scherpe vooruitziende blik. Dat Alix zó gewaarschuwd is en haar grootmoeder haar zó veel kansen op een ander leven bood, en de prinses bovendien zelf ook zó geworsteld heeft met het aangaan van een Russisch huwelijk, is een belangrijke aanvulling op het alom bekende verhaal van het laatste tsarenpaar. Het maakt haar einde nog noodlottiger. Wel is Cadbury kort door de bocht in de rol die Alix speelde in de val van Romanovs: zij was sociaal onhandig, stond onder invloed van de monnik Raspoetin, geloofde net als haar man in autocratie en werd daarom gehaat in Rusland. Toch concludeert Cadbury wat makkelijk dat Alix het was die Nicolaas II aan de afgrond bracht.

Sterk libido

‘Koningin Victoria als huwelijksmakelaar’ is een mooie aanvulling op de biografie van Julia Baird die vorig jaar in vertaling uitkwam, ‘Victoria, Koningin’. Cadbury wijdt vrijwel geen woord meer aan Victoria’s persoonlijke levensloop die voorafging aan de jaren waarin haar kleinkinderen de huwbare leeftijd bereikten.

Uit beide boeken blijkt hoe dominant het wereldbeeld van Albert in haar heerschappij bleef; niet alleen nam hij tijdens haar negen zwangerschappen de staatszaken waar, maar ook in de 38 jaar die zij nog leefde na hem, werkte ze door in zijn geest. Door altijd rouw te blijven dragen, diende ze hem uiterlijk als deugdzame echtgenote. Baird liet zien dat het Victoriaanse puritanisme niet zozeer bij haar paste, als wel bij hem. Victoria was een vrouw met een sterk libido, die als weduwe jarenlang een liefdesrelatie met Alberts bediende John Brown onderhield. Die romantische kant van de anderhalve meter kleine koningin speelt in Cadbury’s boek geen rol.

Toch schreef de Britse historica en documentairemaakster een boek over Europese matchmaking met veel smakelijke en enkele gruwelijke episodes, dat bovendien goed vertaald werd. Gezien de reikwijdte van de geschiedenis is het haar vergeven dat het laatste hoofdstuk over hoe het in de gewelddadige twintigste eeuw afliep met de gekroonde kleinkinderen van Victoria, historisch gezien wat wegloopt.

Deborah Cadbury
Koningin Victoria als huwelijksmakelaar. Haar kinderen en kleinkinderen op Europese tronen
Vert. Roelof Posthuma
Nieuw Amsterdam; 432 blz. €34,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden