Beeld uit de repetitie van de voorstelling ‘Dear Winnie'.

Theater

‘Dear Winnie’ is een ode aan de kracht van Winnie Mandela

Beeld uit de repetitie van de voorstelling ‘Dear Winnie'. Beeld Reyer Boxem

‘Dear Winnie’ is een eerbetoon aan Winnie Mandela, die lang werd gezien als haaibaai met een duistere kant. Negen zwarte actrices, zangeressen en danseressen laten zich nu door haar inspireren. Een ode aan de Zuid-Afrikaanse activiste en haar strijdlust.

Elke repetitiedag van ‘Dear Winnie’ begint met een moment van meditatie, met alle actrices en medewerkers samen in een kring. Eén stoel blijft onbezet: die is bedoeld voor Madikizela Mandela, de vrouw van de Zuid-Afrikaanse anti-apartheidsstrijder en later president Wilson Nelson Mandela. Mama Winnie is er in gedachten altijd bij.

‘Dear Winnie’ is een collage van scènes, impressies en sferen waarin het schurende levensverhaal van Winnie Mandela wordt verweven met de persoonlijke verhalen van negen actrices, danseressen en zangeressen met Afrikaanse roots. Hun inspiratie is de kracht van Winnie Mandela, volgens de makers een vrouw die doorging met haar strijd waar anderen stopten en die bleef staan voor waarin ze geloofde.

Vakkundige karaktermoord

Denise Jannah en Andie Dushime zijn twee van de negen hoofdrolspeelsters in deze voorstelling van Noord Nederlands Toneel en KVS Brussel. Volgens hen zou Winnie als heldin de geschiedenisboeken zijn ingegaan als ze niet te maken had gehad met verdachtmakingen. Zo zou ze verantwoordelijk zijn voor de moord op de ANC-tieneractivist Stompie Seipei in 1988. 

Vakkundige karaktermoord, vindt Jannah. “Als ik mensen vertel dat ik in deze voorstelling speel, vindt men dat interessant, maar wordt ook meteen gezegd: Die Winnie heeft wel een heel duistere kant, hè. ‘Mama’ Winnie, zoals ze in Zuid-Afrika uit respect wordt genoemd, is slachtoffer geworden van een doortrapt apartheidssysteem. Als ze uit de weg zou zijn geruimd, was ze immers martelares geworden. Dit was veel effectiever. Bij haar dood was de waarheid allang bekend, maar zelfs in het Nederlandse journaal werd er nog steeds naar haar vermeende betrokkenheid bij de moord verwezen.”

Rehabilitatie, in de vorm van een eerbetoon aan een vrouwelijke activist en haar strijdlust. Maar ‘Dear Winnie’ is geen biografisch verhaal geworden, in de regie van de Vlaamse Junior Mthombeni. Hij is de zoon van  ANC-activist Maurice Mthombeni, die naar Europa vluchtte en van daaruit zijn strijd voortzette. Andie Dushime: “Winnie is een kapstok, de rode draad, waarop we vanuit onze eigen belevingswereld reflecteren; wat zijn wij als zwarte vrouwen in ons leven tegengekomen en welke raakvlakken heeft dat met het leven van Mama Winnie?”

Verhaal over doorzettingsvermogen

Andie Dushime is met haar 24 jaar de jongste van de cast. Ze werd geboren in Rwanda en groeide op in België. “Deze voorstelling vertelt een verhaal over doorzettingsvermogen en die pijn die daarbij komt kijken, maar het gaat ook over geluk en blijdschap wanneer je rechtop blijft staan. Als zwarte vrouw loop je maatschappelijk tegen dingen aan, je wordt gedwongen daarin een standpunt te nemen. De identiteit van iemand wordt voor een flink deel bepaald door de kleur van zijn huid, opgelegd door de samenleving. Als je het breder trekt, gaat ‘Dear Winnie’ over de representatie van de zwarte vrouw.”

Actrice, zangeres, componiste en zangpedagoge Denise Jannah, die ooit zelf optrad voor Nelson Mandela, voegt daar aan toe: “ik heb deze kleur nou eenmaal en dat vind ik top. Maar ik ben er wel degelijk mee geconfronteerd dat het als handicap kan werken. Als iemand van kleur word je stelselmatig als ‘de buitenlander, die ander’ gezien. Men blijft praten over ‘jullie’ en ‘wij’, er is steeds openlijker racisme en het populisme viert hoogtij: verdeel en heers.”

Meestal gebeurt het niet eens bewust, aldus Dushime. “In België denken veel jongeren dat er niks mis mee is als je het woord ‘neger’ gebruikt. In het onderwijs wordt nauwelijks gesproken over kolonialisme en wat zwarte mensen is overkomen. Superioriteitsgevoel speelt nog heel erg in de wereld en lijkt met de opmars van extreemrechts te worden versterkt.”

Misstanden van het regime

Winnie Mandela was zwart én een vrouw die in opstand kwam tegen een wit racistisch mannenbolwerk. Jannah: “Als ze een man was geweest, stond haar gezicht waarschijnlijk op T-shirts, zoals Che Guevarra. Nelson had 27 jaar in een cel doorgebracht. Maar er moest ook actief strijd worden gevoerd, dat kan niet vanuit je cel. Mama Winnie stond óp de barricaden en bracht grote offers voor de strijd. Na de afschaffing van de apartheid wilde ze dat de misstanden van het regime zouden worden erkend. Daarin was ze niet bereid tot compromissen. Daardoor werd ze beschouwd als militante haaibaai, Nelson de engel, zij de duivel. Maar als zíj zich niet zo militant had opgesteld, was er wellicht nog veel langer apartheid geweest. Ach, een vrouw moet uiteindelijk wél haar plaats kennen.”

Het meedoen aan ‘Dear Winnie’ voelde voor Andie Dushime als ‘vrijuit ademen’. “Ik hoefde mezelf geen moment te beperken, te denken: ben ik niet te luid geweest? Was ik niet te uitgesproken in mijn opinies? Als zwarte vrouw ben ik me daar in de meeste andere situaties heel erg van bewust – ik kom er steeds meer achter hoeveel ik eigenlijk heb onderdrukt. In dit repetitieproces voelde ik me volkomen vrij: amongst sisters.”

Ze vinden het sowieso een feest om met negen zwarte vrouwen op de bühne te staan. Je kunt ook wel van een unicum spreken. Jannah: “In het theater en op de televisie worden mensen van kleur mondjesmaat gecast. En áls er al een zwarte vrouw is te zien, is dat vaak een stereotype.” Dushime: “Bijvoorbeeld die van ‘loud black woman’ of de ‘Best Friend Forever’ van het witte hoofdpersonage. In ‘Dear Winnie’ is er niet slechts één dimensie, er is sprake van negen verschillende personages. We kunnen wenen, we kunnen lachen – er zijn zo veel lagen. Ik vind het een super-interpretatie van de zwarte vrouw in al haar vormen en hoedanigheden.”

Traditionele genezer

Het repetitieproces werkte bekrachtigend, een overweldigende ervaring vonden ze het. Dushime spreekt zelfs van een ‘spirituele bootcamp’. “De vraag was steeds: wat doet dit met jou?” Jannah: “De meditatie aan het begin en aan het einde van de repetitiedag helpt ons diep bij onszelf naar binnen te kijken. Ik heb een keer erg moeten huilen. In de voorstelling heb ik de rol van sangoma, een traditionele genezer in Zuid-Afrika, de link tussen heden en verleden. Ik begon zó veel te voelen, ook vanuit mijn achtergrond als nazaat van tot slaaf gemaakte mensen. Die pijn is in de voorstelling verbonden aan de zware offers die gebracht zijn in de strijd tegen het racistisch apartheidssysteem.”

Mama Winnie heeft recht op dit stuk, vindt Jannah. “In Zuid-Afrika is de opinie enorm veranderd. Men vindt nu dat ze niet voldoende waardering heeft gekregen voor haar aandeel in de strijd. Mijn Zuid-Afrikaanse vriendinnen blijven me bestoken met mails en telefoontjes: hoe gaat het ermee, wat gaat het worden? Ze zien ‘Dear Winnie’ als een voorstelling die gemaakt móést worden.”

Dear Winnie (geschreven door Fikry El Azzouzi) is van Noord Nederlands Toneel i.s.m. de Koninklijke Vlaamse Schouwburg. Vanavond (30/11) première in Stadsschouwburg Groningen. Tournee t/m 12/3 2020. Voor speellijst zie www.nnt.nl

Lees ook: 

Winnie Mandela was geen heilige, maar wel een heldin

Winnie Madikizela-Mandela wordt vandaag begraven. Ze is vaak te negatief neergezet, vinden vooral veel Zuid-Afrikaanse vrouwen.

Zwarte acteurs zijn klaar met het witte theater

Buiten is het straatbeeld divers, binnen in het theater kijkt wit publiek naar witte acteurs. Maar de tijd lijkt rijp voor verandering in de theatersector, bewijst de eerste Theo d’Or voor een zwarte actrice. Gaat het snel genoeg?

Lachen om racisme? Theatermakers George & Eran vinden dat dit gewoon moet kunnen

Grappen maken over racisme: dat is een heikele zaak. Maar in de voorstelling ‘George & Eran worden racisten’ gaan alle remmen los. Humor mag pijn doen, vinden George Tobal en Eran Ben-Michaël. “We moesten de grens opzoeken én er overheen gaan. Want daar zit de spanning.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden