De Zonnebloemen van Van Gogh mogen nooit meer op reis

Restauratie van Zonnebloemen. Beeld Van Gogh Museum

Rust, reinheid en regelmaat is het recept voor de ‘Zonnebloemen’ van Vincent van Gogh. Het beroemde schilderij mag nooit meer reizen. Het is te kwetsbaar en herstel is niet meer mogelijk.

Het is een kasplantje geworden, het beroemde stilleven Zonnebloemen van Vincent van Gogh. Stabiel maar kwetsbaar, zo wordt de conditie van het 130 jaar oude schilderij omschreven. Beter wordt het niet meer. Het schilderij is nu vooral gebaat bij rust, reinheid en regelmaat om het zo goed mogelijk te bewaren voor de toekomst. Dat betekent dat het topstuk van het Van Gogh Museum in Amsterdam Zonnebloemen voortaan thuis blijft. Het mag nooit meer reizen. 

Aanleiding voor deze permanente rustkuur is dat de grond- en verflagen zeer gevoelig zijn geworden voor trillingen en veranderingen in luchtvochtigheid en temperatuur. Het is daarom van belang dat het schilderij zo min mogelijk wordt verplaatst en in een stabiel klimaat hangt. Dat blijkt uit een uitvoerig onderzoek door een internationaal team van specialisten met de modernste technieken. Het museum wilde weten welke materialen Van Gogh precies heeft gebruikt, wat de conditie is van het schilderij en of een restauratie nodig en mogelijk is. Dat laatste blijkt niet het geval. De patiënt is bij wijze van spreken uitbehandeld.  

Vuil en vergeeld

Zonnebloemen is sinds 11 januari niet meer te zien op zaal. Toen werd het naar het restauratieatelier overgebracht voor een lichte ingreep als laatste fase in een al langer lopend onderzoek naar de staat van het schilderij. De behandeling houdt in dat de waslaag wordt verwijderd die eind jaren negentig is aangebracht om de verf te fixeren en een matter oppervlak te creëren. Die laag is echter steeds witter geworden. Ook worden enkele verkleurde retouches van een eerdere restauratie onder handen genomen. Verder valt aan het schilderij niets meer op te knappen. 

Het liefst hadden de restauratoren ook de vernislagen eraf gehaald die onder de waslaag zitten en later zijn aangebracht, dus niet door Van Gogh zelf. Ze zijn vuil en vergeeld maar kunnen niet verwijderd worden, omdat de verf- en vernislagen op sommige plekken met elkaar vermengd zijn geraakt. Weghalen van het vernis zou het schilderij onherstelbaar beschadigen. Het is de bedoeling dat Zonnebloemen op 22 februari terugkeert op de vertrouwde plek in het museum.

Beeld Van Gogh Museum

Nieuwe lampen

Het onderzoek heeft ook gedetailleerde kennis opgeleverd over de kleuren en kleurmengingen die de kunstenaar heeft gebruikt en het natuurlijke verouderingsproces van de verf. Het was al bekend dat het schilderij is verkleurd en de oorspronkelijke kleurnuances daardoor gedeeltelijk verloren zijn gegaan. Het geel is bijvoorbeeld donkerder geworden. Onderzoeker Ella Hendriks: “We weten nu dat de kleurverandering vooral wordt veroorzaakt door het verbleken van een bepaald type rode verf, geraniumlak, en het verdonkeren van een bepaald type gele verf, chroomgeel.” Aan dat proces is verder niets te doen, behalve het nog verder aanscherpen van de belichtingsnorm. Het maximum toegestane niveau is al teruggebracht van 150 naar 50 lux. Ook zijn nieuwe ledlampen met een relatief lage uitstraling geïnstalleerd. 

Zonnebloemen is een van de bekendste schilderijen van Vincent van Gogh. Hij schilderde vijf versies van een grote bos zonnebloemen in een vaas, die nu in musea over de hele wereld hangen. Het werk in het Van Gogh Museum dateert uit januari 1889 en is gebaseerd op het schilderij uit de zomer van 1888, dat zich in The National Gallery in Londen bevindt. Het recente onderzoek bevestigt dat. De opbouw van de compositie laat zien dat Van Gogh precies wist hoe die moest worden. Ook staat nu vast dat het geel geschilderde latje, vastgemaakt aan de bovenkant van het doek, een oorspronkelijke uitbreiding van de compositie is, dus door de kunstenaar zelf toegevoegd tijdens het schilderen. Het is nu ook bekend uit welke rol linnen Van Gogh het doek heeft geknipt waarop Zonnebloemen is geschilderd. En welke andere schilderijen gemaakt zijn op stukken doek uit dezelfde rol.  

Na dit uitvoerige onderzoek is vanaf nu het devies: rust, rust en nog eens rust. De laatste keer dat Zonnebloemen op reis ging, was in 2014. Toen werd het in The National Gallery getoond naast Zonnebloemen uit die collectie, nadat de twee versies daarvoor samen in het Van Gogh Museum te zien waren geweest. Erg reislustig is het schilderij overigens niet geweest. In het 47-jarig bestaan van het museum is het in totaal maar zes keer uitgeleend. 

Zonnebloemen in het restauratie-atelier. Beeld ANP

Lees ook: 

Zonnebloemen voor Van Gogh

Met een nieuwe entree wordt het wachten aangenamer bij het druk bezochte museum.

Van Gogh wilde Jezus zijn

Van de ‘De aardappeleters’ tot en met ‘Zonnebloemen’, wie goed kijkt haalt er zo Van Goghs godsdienstige gedrevenheid uit. ‘Van Gogh brak niet met het christelijk geloof, zoals vaak wordt beweerd.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden