De zon opnieuw overwonnen

Het Van Abbe Museum schenkt de komende drie jaar structureel aandacht aan de Russische kunstenaar El Lissitzky.

Natuurlijk had het Van Abbe Museum gewoon kunnen doorgaan met wat wordt gezien als de belangrijkste taken van een museum: het behouden, beheren en tonen van kunst. Dan hadden er op de tentoonstelling over de Russische kunstenaar El Lissitzky (1890-1941) nu allemaal tekeningen en litho’s gehangen van de ontwerpen die hij heeft gemaakt. Voor kenners ongetwijfeld interessant, maar niet echt opwindend als je een breder publiek wilt interesseren voor het werk van deze avant-gardistische kunstenaar en wereldverbeteraar, die grote invloed had op het constructivisme, Bauhaus en De Stijl.

Het Eindhovense museum, dat beschikt over één van de grootste collecties van El Lissitzky, besloot het nu eens heel anders aan te pakken, vertelt directeur Charles Esche. Van een aantal tekeningen van Lissitzky (1890-1941) zijn driedimensionale schaalmodellen gebouwd van hout, metaal en perspex. Zo staat in de museumvijver de acht meter hoge sculptuur de ’Doodgravers’, gebouwd op basis van een litho van de kunstenaar. En binnen staan robotachtige constructies en maquettes, eveneens gebaseerd op diens ontwerpen. Maar zijn dit nog wel echte Lissitzky’s? Had de kunstenaar het wel zo bedoeld?

Esche is zich ervan bewust dat deze handelwijze indruist tegen ’het idee dat het intellectuele bezit van de kunstenaar heilig is en dat musea dat dienen te koesteren’. Maar de directeur, die verandering hoog in het vaandel heeft staan – ’Groei is minder noodzakelijk voor musea dan verandering’ – denkt daar anders over. En hij steekt dat ook niet onder stoelen of banken. Op één van de muren van het museum heeft hij het volgende citaat van Lissitzky laten afdrukken: ’Ik doe het niet. Jij kunt het doen.’ Daaruit concludeert Esche dat Lissitzky het zelf ook aanmoedigde dat anderen iets met zijn ontwerpen zouden doen.

Blijft natuurlijk de vraag of de modellen die het museum heeft laten bouwen, er wel zo uitzien als de kunstenaar het bedoelde. Neem nou de sculptuur van de ’Doodgravers’ die als blikvanger fungeert voor de Lissitzky-expositie. Het museum beschikt weliswaar over de tekeningen van dit werk, maar Lissitzky heeft niet precies aangegeven van welke materialen het moest worden gebouwd. Esche: „Nee, maar hij heeft het bijvoorbeeld wel over de kleur rood, waarvoor wij dan koper hebben gekozen.” Het museum is ook niet over één nacht ijs gegaan, benadrukt Esche. De Britse professor John Milner, autoriteit op het gebied van de Russische avant-gardekunst, waarin Lissitzky met zijn vriend Malevitsj toonaangevend was, heeft uitgebreid onderzoek gedaan. Diens zoon Henri, modellenbouwer van beroep, zorgde voor de uitvoering. En die is zonder meer subliem. De ontwerpen zijn met grote precisie nagebouwd.

Volgens Esche was Lissitzky niet het type kunstenaar dat leefde in een ivoren toren, maar stond hij middenin de samenleving. Omdat hij als Jood onder het antisemitische tsarenregime niet werd toegelaten op een Russische universiteit, week hij uit naar Duitsland waar hij civiele techniek en architectuur studeerde. Na de Russische Revolutie van 1917 keerde hij terug. Zijn voorliefde voor abstracte kunst begon in 1920, nadat hij Malevitsj had ontmoet en onder de indruk raakte van diens systeem van ’voorstellingsloze’ kunst, het suprematisme. Suprematisten wezen natuurlijke vormen af en maakten uitsluitend gebruik van geometrische vormen. Lissitszky zette die geometrische beeldtaal in op tal van terreinen. Hij stortte zich op het experimenteren met nieuwe druktechnieken en fotomontage, ontwierp tentoontellingen, straatdecoraties en Sovjetpropagandamateriaal. Als architect, schilder, illustrator, theatermaker en ontwerper besloeg zijn werk vele vakgebieden. Esche: „Lissitzky was een echte netwerker, altijd op zoek naar samenwerking met andere kunstenaars.” Zo onderhield hij nauw contact met Malevitsj, Hans Arp, Kurt Schwitters, László Moholy-Nagy en Theo van Doesburg.

Het Van Abbemuseum schenkt de komende drie jaar structureel aandacht aan het werk van Lissitzky en wil daarvoor een breder publiek warm maken. Dit jaar staat in het teken van de ’Overwinning op de zon’, de anarchistische opera die in 1913 voor het eerst werd opgevoerd in St. Petersburg en het verhaal vertelt van futuristische machthebbers die de zon gevangen nemen en begraven. De zon staat voor de oude tijd en mogelijk verhuld het tsaristische regime. Door de Russische revolutie in 1917 veranderde de betekenis van deze opera, die in 1920 nieuw leven werd ingeblazen. Lissitzky ontwierp de personages voor deze opera: geometrische, robotachtige wezens. Het Van Abbe beschikt over de map met litho’s die Lissitzky maakte voor de Doodgravers, de Omroeper, de Globetrotter en de Nieuwe Mens. Op basis daarvan maakte Henri Milner, geadviseerd door zijn vader, modellen die de tekeningen en prenten aan de wanden van het museum tot ’leven’ moeten brengen, zoals Lissitzky dat volgens Esche ook zelf gewild zou hebben. „Lissitzky heeft zelf ook wel eens gezegd dat zijn ontwerpen voor de opera driedimensionaal zouden kunnen worden uitgevoerd. Zelf heeft hij voor zover bekend deze ontwerpen nooit uitgevoerd. Ik doe het niet, heeft hij gezegd. Jullie kunnen het doen. En dat hebben we nu gedaan. Na 90 jaar kunnen we een nieuwe overwinning op de zon laten zien in Eindhoven.”

In het raam van het trappenhuis hangt pontificaal het model van de Nieuwe Mens, recht tegenover de sculptuur van de Doodgravers in de vijver. Esche: „Je zou de Doodgravers ook kunnen zien als symbool voor het begraven van het oude museum en de Nieuwe Mens als symbool voor de komst van het nieuwe museum, dat meer wil doen dan behouden en beheren van kunst, maar die ook wil door ontwikkelen.”

Maar het is de vraag of je hiermee een breder publiek kunt interesseren voor de nalatenschap van Lissitzky. Want echt tot leven komen en tot de verbeelding spreken doen die nagebouwde ontwerpen niet. Ze zijn zo gladjes en esthetisch uitgevoerd, dat ze de zinnen niet weten te beroeren. Ze blijven zo dood als een pier, wat van de originele ontwerpen van Lissitzky niet kan worden gezegd. Die intrigeren en prikkelen de fantasie. Dat deden ze altijd al, maar misschien nog wel sterker nu je ze kunt vergelijken met hun driedimensionale uitvoeringen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden