Review

De wording van het Japan-cliché

,,Het verleden is een ver, vreemd land'', schreef de Engelse romancier L.P. Hartley, ,,alles gaat er anders dan bij ons''. Het lezen van geschiedenisboeken is daarom de goedkoopste manier om op vakantie te gaan, zou je hieraan kunnen toevoegen. Taal wordt beeld, letters worden geluiden en geuren, en aan de hand van de historicus beleef je wat op een andere tijd en plaats beleefd werd.

Met Peter Rietbergen, auteur van het boek 'Japan verwoord -Nihon door Nederlandse ogen', gaat de reis naar de Hollandse dienaren van de Verenigde Oost-Indische Compagnie in Japan. Door hun unieke handelspositie waren de VOC-gezanten voor het Westen lange tijd de enige informatiebron over Japan en zijn inwoners. Hun dienstreisverhalen vonden in Europa gretig aftrek, zoals de beschrijvingen van het verplichte, jaarlijkse beleefdheidsbezoek aan de Shogun.

Deze verslagen, in eerste instantie gemaakt om de VOC thuis te informeren over handelsmogelijkheden, bepaalden lang het beeld dat het Westen van Japan had: dat van een gesloten land met een onderdanige doch edele bevolking, geregeerd door een verlichte despoot die de touwtjes strak in handen hield.

Het is opvallend hoe een relatief kleine hoeveelheid VOC-teksten tot een vloedgolf aan boeken leidde: literair jatwerk, roofdrukken en vertalingen brachten in Europa een aanzienlijke hoeveelheid vroeg-moderne Japan-boeken voort, maar leidden tegelijk tot een nogal eenvoudig en eenduidig beeld van Japan waar we het mee moesten doen, een paar eeuwen lang.

Reden genoeg om de oorspronkelijke VOC-teksten eens te onderzoeken op de beelden die zij bevatten. Rietbergen citeert de Oudhollandse teksten veelvuldig, en geeft uitleg, waar nodig. We mogen zodoende onder kundige begeleiding meelezen hoe de VOC dacht 'de gunstcapteringh van de grooten in dat rijck' te bewerkstelligen, en hoe de calvinistische Hollanders de Japanse godsdiensten ervoeren. Heerlijk!

Helaas volgt op elke smakelijk beschreven tijdreis een vaak wat saaie historische analyse van de publicatiegeschiedenis van de verschillende teksten, de hi'rarchie van de bronnen of de stamboom van een citaat. Voor de lezer is dit jammer. Natuurlijk is het nuttig om een kijkje achter de schermen van het historisch bedrijf te krijgen. Toch wringt er iets aan dit boek dat wel vaker wringt in historische publicaties in Nederland: er wordt te weinig onderscheid gemaakt tussen publieksuitgaven en voor de wetenschap bedoelde publicaties.

Te weinig wordt ingezien dat het publiek niet altijd zit te wachten op een volledige weergave van de wetenschappelijke discussie achter een onderwerp, en soms eenvoudigweg van het onderwerp wil genieten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden