De wereld van Toon Tellegen knutselen met zeef en confetti

Beeld Otto Snoek

Voor de vierde keer maken dertigers Thomas van Ouwerkerk, Sacha Muller en Jos Nargy een theatervoorstelling van een boek van Toon Tellegen. Hun lichtvoetige stijl past bij het precieze, humoristische werk van de eminence grise. 'Zijn verhalen over mensen zijn zo mooi, dat wij er gelukkig van worden.'

De grote broer van schrijver Toon Tellegen was enorm stoer en voor niemand bang. Volgens zijn zes jaar jongere broertje Toon kon hij een voetbal wel honderd meter ver trappen. Hoe beeld je dat uit op het toneel?

Sacha Muller pakt een brede houten plank die slordig is beplakt met grijs- groen behang, in het midden zit een enorme scheur. Hij legt de plank op de grond, en daar ligt opeens een weiland. De bal vliegt over de sloot. Honderd meter ver, minstens.

Met dergelijke simpele middelen verbeelden Thomas van Ouwerkerk (30), Jos Nargy (31) en Sacha Muller (35) al sinds 2013 verhalen van Toon Tellegen (77) op het toneel. Ooit begon het met een beleefde brief van Nargy aan de schrijver, of hij alstublieft zijn lievelingsboek 'Mijn vader' mocht bewerken voor theater. Nu was het de schrijver die in een lange brief vroeg of de drie theatermakers alstublieft zijn volgende boek op toneel wilden zetten. Op hun verzoek schreef hij een extra slotscène.

'Herinneringen aan mijn broer', heet deze nieuwe voorstelling, gebaseerd op Tellegens boek 'De seringenboom', de vierde Tellegen alweer van theatercollectief Thomas, Sacha en Jos. Hun samenwerking begon toen Nargy werd uitgenodigd een voorstelling te komen maken in het Haagse theaterlaboratorium Zaal 3. Nargy vroeg Van Ouwerkerk erbij voor de beeldende kant en Muller voor de muzikale. Samen zochten ze naar de juiste vorm voor Tellegens 'Mijn vader': een mix van situaties spelen, vertellen en personages uitbeelden. In de afgelopen jaren maakten ze ook andere voorstellingen, voor jeugd en volwassenen, maar Tellegen heeft nog altijd hun speciale belangstelling.

Hippe schrijver

Waarom vallen drie jonge theatermakers als een blok voor het werk van Tellegen? Zijn er geen eigentijdse, hippere schrijvers te bedenken? Van Ouwer-kerk: "O, maar ik geloof dat Tellegen wel een hippe schrijver is. Hij is tijdloos, over twintig jaar is hij nog net zo relevant. Iedereen kent voornamelijk zijn dierenverhalen, daar kunnen we geen theater van maken. Maar de mensenverhalen die hij schrijft, vinden wij nog veel beter. Die zijn zo grappig, zo mooi, dat wij er gelukkig van worden."

En dan is er de verwondering waarmee hij naar gewone dingen kijkt, vult Muller aan. En de humor en absurditeit in zijn verhalen. "Binnen een paar zinnen gaat hij van een realistisch verhaal over in een fantasievolle, surrealistische werkelijkheid."

Volgens Nargy kan Tellegen met een klein verhaal iets groots zeggen. "Het boek 'Mijn vader' gaat over vaders en over het hebben van een vader. Dat is een universeel thema. Zijn zinnen zijn heel puur en exact. Het haiku-effect, zeg maar: met weinig woorden veel zeggen. Hij schetst de situatie zo helder dat je het helemaal voor je ziet."

Dat vraagt om uitbeelden. In de repetitieruimte van Zaal 3 is een beetje te begrijpen hoe dat gaat. Daar liggen de merkwaardigste attributen: roeispanen, een ophaalbruggetje van lucifers, een vergiet en een zeef. Met het licht uit en een spot aan tovert Muller een poëtische sneeuwbui tevoorschijn door witte confetti door een zeef te schudden. Muller: "Wij zijn eigenlijk professionele knutselaars. We zien vaak mannen in het publiek die ver voorover buigen om ons op onze handen te kunnen kijken. Die slaan thuis vast zelf aan het knutselen."

"Bij ons zijn tekst en beeld gelijkwaardig aan elkaar. Maar bij Tellegen loop je het gevaar dat je te veel wilt uitbeelden," zegt Van Ouwerkerk. "Sommige dingen wil het publiek zelf kunnen bedenken."

Overleden broer

De broer van Toon Tellegen, die zijn jeugd doorbracht in Brielle, overleed een paar jaar geleden. Nargy: "Hij was een echte rouwdouwer, die kattenkwaad uithaalde en eerder het gevaar opzocht dan ervoor wegliep. Het jonge broertje was beschouwender en liep achter hem aan. Zo vindingrijk als de oudste fysiek is, zo oorspronkelijk is de jongste in zijn hoofd. Het boek 'Herinneringen aan mijn broer', dat Toon schreef toen zijn broer was overleden, gaat over de fase waarin ze samen opgroeiden. De jeugd van die twee jongens is rijk genoeg voor een verhaal of voorstelling. Daar komt bij dat Tellegen over zijn broer zegt: 'alles wat niet echt is gebeurd, had wel zo kúnnen gebeuren.'"

Zo schreef zijn broer volgens Toon een keer voor school een opstel van 187 kantjes, waarin hij naar de maan vloog en in het middelpunt van de maan Adolf H. Hitler ontmoette. Hij kreeg een 1 vanwege de spelfouten. Ook schilderde zijn broer een schilderij van 3 meter lang en 1 cm hoog, met de titel 'De pastoor is niet thuis'. In de voorstelling is het te zien, mooi ingelijst.

De broer vertelde in bed ook verhalen aan zijn broertje, dat zo tegen hem opkeek. Het was nog even de vraag voor de drie theatermakers wat ze zouden uitbeelden: de verhalen die hij vertelde of de broer die in bed lag, terwijl door de luxaflex heen de schaduw van de bomen over zijn gezicht heen en weer bewoog. Het werd de broer. Muller pakt weer een houten schot. Hij plakt er een kussen tegenaan en gaat er voor staan met een deken voor zich. Van Ouwer- kerk pakt een dennentak en een baantje luxaflex. De spot gaat weer aan, en daar zien we de schaduw al bewegen over het bed.

In Brielle waren ze niet blij met die eigenwijze onruststoker, tot frustratie van het jonge broertje. Uiteindelijk verliest ook hij de grip op zijn broer en op de herinneringen aan hem. Nargy: "We zijn met Tellegen naar Brielle geweest. Hij heeft ons van alles laten zien. En vitaal dat hij is. Hij sprong zo over een paaltje." Muller: "Hij schrijft al zo lang dat sommige mensen denken dat hij al dood is. Integendeel, hij is springlevend. En zijn werk ook."

Herinneringen aan mijn broer gaat op 8 maart in première in het Nationale Theater in Den Haag en daarna op tournee. Info: www.thomassachaenjos.nl

Alleen zij drieën

Toon Tellegen stuurde het manuscript van 'De Seringenboom' naar Thomas, Sacha en Jos, omdat hij zo gelukkig was geworden van de eerdere voorstellingen die zij van zijn boeken maakten. Hij schrijft daarover: 'Ik wil dat alleen zij drieën er iets mee zullen doen, een voorstelling in hun unieke stijl, met hun unieke vormgeving, die ongetwijfeld net als de vorige drie keren iets zal toevoegen aan mijn tekst, iets lichtvoetigs, iets ontroerends ook over mijn oudste broer, die vorig jaar is overleden.'

Lees ook: 

Prettig Paradevermaak deze zomer

De warmte van de hittegolf hangt nog steeds in de Paradetentjes. Maar dat weerhoudt het Haagse publiek niet om massaal naar de voorstellingen op de tweede tussenstop van het rondreizende festival te komen kijken. De kwaliteit van de voorstellingen is uitzonderlijk hoog in dit 25ste jubileumjaar. Naast de oudgediende Parade-artiesten zijn het vooral de jonge festivaldebutanten die het publiek verrassen met prikkelende en poëtische voorstellingen. Wie nog durft te zeggen dat een groot publiek niet geïnteresseerd is in spannend of experimenteel theater, moet in Amsterdam of Utrecht echt naar de Parade.

Die grote Besluiteloze

Van de publiciteitsschuwe, weinig ijdele Toon Tellegen verwacht je niet direct een zelfportret. We kennen de schrijver en dichter het beste van zijn dierenverhalen; honderden zijn het er inmiddels: licht treurige verhalen zoals over de reiger die niet kan omvallen en die daar dan toch onzeker van wordt, of de mier die stoer vertrekt en dan heimwee krijgt. Het zijn filosofische fabels die volwassenen meestal beter bevallen dan kinderen: meer peinzend weemoedig dan avontuurlijk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden