Review

De vrouwen van de krokodillen

Sinds zijn debuut in 1979 is de Portugese schrijver António Lobo Antunes onderwerp geweest van zowel bewondering als controverse. In zijn romans heeft hij het onverwerkte verleden van de jonge democratie opengereten, door als eerste op literaire wijze het bewind van de rechtse dictator Salazar aan de kaak te stellen. Met name 'De Judaskus', waarin hij de gruwelen ten tijde van de guerrillaoorlog in Angola op haast celiniaanse wijze heeft weergegeven, wekte alom bewondering. Menigeen vindt het inmiddels de hoogste tijd dat Lobo Antunes zich op een ander onderwerp gaat richten, maar het (onverwerkte) verleden van Portugal laat hem nog altijd niet los.

KEES BAKHUYZEN

Ook in zijn nieuwe roman 'De preek tot de krokodillen' wordt het decor gevormd door het Salazar-tijdperk, al speelt het verhaal zelf zich af na de omwentelingen van 1974. De krokodillen uit de titel zijn personen uit de gelijknamige terreurgroep die zich na de val van het militaire regime toelegde op het plegen van terreurdaden. De groep, bestaande uit militairen (deels uit Spanje afkomstig), geestelijken en ex-politici, had het vooral gemunt op revolutionair geachte personen als communisten en naar links neigende pastoors. De roman bevat verschillende passages over de moorden: ,,de gevangene links van het meisje leek het te begrijpen, of te gaan begrijpen, maar hij kreeg de tijd niet om het helemaal te begrijpen omdat hij zich liet afleiden door het schot, langzaam ineenzonk tot een kegeltje, nagevolgd door de communiste met haar bruine tand, de Spanjaarden en de oud-agenten hadden langwerpige zakken bij zich en mensen leken net dingen daarin, met dat typische aanzien dat levende dingen hebben als ze ophouden te leven'.

De ware hoofdpersonen van de roman zijn echter niet de leden van de terreurgroep, maar de vrouwen die op de achtergrond een rol in hun leven spelen. Afwisselend wordt het verhaal verteld vanuit het perspectief van Mimi, Fátima, Celina en Simone. Vaak tegen wil en dank zijn zij getuige van de daden van de krokodillen en leveren zij daar hun commentaar op, maar veel meer nog zijn het hun eigen kleine levens waarvoor Lobo Antunes aandacht heeft. Daarbij wordt voortdurend heen en weer gesprongen tussen het heden en de wereld uit hun jeugd. Via het subjectieve perspectief dat Lobo Antunes hanteert, krijgen we inzicht in de emoties van deze vier vrouwen, die worden gekenmerkt door angsten, minderwaardigheidsgevoelens, schaamte en een schreeuw om liefde, dit alles in een miserabel, kleinburgerlijk milieu van 'nette' armoede: ,,niet kopen maar vragen, weer een papiertje met in potlood het verschuldigde bedrag op de spijker geprikt die al vol hing met zulke papiertjes'.

'Preek tot de krokodillen' is de derde roman in een reeks waarvan de eerste twee delen al eerder in een eveneens voortreffelijke vertaling van Harrie Lemmens verschenen.

'Het handboek van de inquisiteurs' speelt tijdens het Salazar-regime, 'De glans en pracht van Portugal' vertelt via een innerlijk verscheurde koloniale familie over de nasleep van het koloniale tijdperk in Angola. Zowel thematisch als stilistisch sluit 'De preek tot de krokodillen' hier naadloos bij aan. Lobo Antunes laat zijn personages hun verhaal vertellen in een voortdurende stream of consciousness, die door de vele onderbrekingen vaak een hallucinerend karakter krijgt.

Zelf vergelijkt hij de romans uit deze cyclus graag met symfonieën. Dat klinkt pretentieus, maar Lobo Antunes maakt zijn belofte waar. De analogie met de muziek valt vooral op in de vele thema's die steeds terugkeren, flarden van zinnen die worden herschikt en aldus het mozaïek van de stijl voortdurend doen veranderen. Lobo Antunes doet denken aan Celine of de Tsjech Bohumil Hrabal, schrijvers die op een al even evocatieve wijze hun eigen universum wisten te creëren, waarbinnen alles gezegd kan worden. Lobo Antunes schenkt de dood van een kanarie evenveel aandacht als de moord op de communisten en lapt bij dat alles de regels betreffende zinsconstructie volledig aan zijn laars.

Vanwege de vele perspectiefwisselingen en tijdsprongen, soms binnen één zin, vereist het lezen van deze roman de nodige concentratie, maar dat loont de moeite.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden