cinema

De vrouwelijke blik: zij kijkt, hij wordt bekeken

Op de set van 'Lady Bird', met (v.l.n.r.) Timothée Chalamet, Saoirse Ronan en regisseuse Greta Gerwig. Beeld TRBEELD

Vandaag verschijnen maar liefst drie films van vrouwelijke regisseurs in de bioscoop, waaronder 'Lady Bird' van Greta Gerwig. Levert de vrouwelijke blik andere films op?

Daar zit ze dan, met lichtblauw gelakte teennagels in een roze badkuip. Plannen makend. De 17-jarige Lady Bird is de titelheldin van Greta Gerwigs debuut als regisseur. Het droogkomische coming of age-verhaal van een tienermeisje bereikt deze week samen met twee andere films van vrouwelijke regisseurs de bioscoop, te weten 'Cobain' van de Nederlandse Nanouk Leopold en 'Zama' van de Argentijnse Lucrecia Marte. Drie films van vrouwelijke makers, in een filmbedrijf dat gedomineerd wordt door mannen. Dat is zeldzaam, zo niet uniek.

Vraag is of het iets uitmaakt of een vrouw of een man aan het roer staat. Of beter nog: als er een mannelijke blik bestaat, zoals de Britse filmtheoretica Laura Mulvey in de jaren zeventig al betoogde, hoe ziet de vrouwelijke blik er dan uit?

In haar veelbesproken essay over de klassieke Hollywoodcinema, Visual Pleasure and Narrative Cinema (1975), beschreef Mulvey een opvallend onderscheid: de actieve rol van de man en de passieve rol van de vrouw. In een patriarchale cultuur is het, kort samengevat, de mannelijke blik die domineert. De man kijkt. De vrouw wordt bekeken.

Misschien herinnert u zich nog hoe Ursula Andress in de Bond-klassieker 'Dr. No' als heupwiegende Venus uit de golven oprees? En hoe Sean Connery haar vanuit de bosjes bespiedde?

In 'Wonder Woman' (2017), de eerste grote superheldenfilm met een vrouw in de hoofdrol én in de regiestoel, zit een speels intermezzo. Wonder Woman kijkt toe hoe een jongeman, die ze zojuist heeft gered en die haar vriendje zal worden, bloot uit het water komt. Zij kijkt naar hem, hoe hij zich een houding probeert te geven. In die ene kleine scène ligt het hele verhaal van de mannelijke en de vrouwelijke blik besloten. Het perspectief ligt voor de verandering bij haar. Zij kijkt naar hem. Hij wordt bekeken. Je ziet hoe ongemakkelijk hij zich voelt.

Tekst loopt door onder foto

De Patty Jenkins-barbie.Beeld TRBEELD

Zeker, er was kritiek op Wonder Womans minirok. Critici vroegen zich af of dit wel een outfit was om in te vechten en of de kortgerokte, blootgeschouderde vrouw niet een typische mannenfantasie was. Maar het koor dat het voor haar verschijning opnam klonk luider: waarom zou Wonder Woman niet stoer én sexy mogen zijn? Als ze baas is over haar eigen kracht dan is ze dat toch ook over haar eigen seksualiteit? Belangrijk daarbij is dat de Amerikaanse regisseuse Patty Jenkins objectiverende shots achterwege liet. Ze maakte met andere woorden geen close-ups van borsten en billen. Als Jenkins close-ups maakte, dan was dat van Wonder Womans gezicht, niet van haar lichaam.

Naakt

In hoeveel films wordt er niet met de camera onder rokjes gekeken en ingezoomd op decolletés? Schier eindeloos zijn de bedscènes waarin het vrouwelijk lichaam naakt is en de mannelijke geslachtsdelen verborgen blijven. Een van de weinige regisseurs die mannelijk en vrouwelijk naakt hetzelfde behandelt, is Paul Verhoeven. In 'Starship Troopers' (1997) staan vrouwelijke en mannelijke rekruten samen onder de douche. Verhoeven zet ze in één ruimte en filmt ze op dezelfde manier. Een zeldzaamheid, zeker voor een Hollywoodfilm.

Wonder Woman is zeker niet de eerste vrouw die alle stereotype passiviteit van zich heeft afgeschud. Zo loopt Jennifer Lawrence in de film 'Joy' (2015) haar vijand als een klassieke revolverheld tegemoet. Alleen dat al was voor de Amerikaanse essayiste Rebecca Solnit "een sensatie zoals ik misschien maar eens per jaar beleef". Maar Wonder Woman heeft wel het voortouw genomen als eerste superheldin met een duidelijke missie: vrede stichten. Ze trekt niet zomaar haar zwaard, ze vecht voor liefde en compassie. Zij is een vrouw die krachtig en kwetsbaar tegelijk mag zijn. Niet het een of het ander.

Eenzelfde complexe vrouwenrol creëerde Greta Gerwig. In Lady Bird voert ze een tienermeisje op dat zichzelf een nieuwe naam heeft gegeven en daarmee een nieuwe identiteit. Ze wil geen Christine meer zijn maar Lady Bird en ze heeft grote ambities. Ze wil weg uit het slaperige Sacramento en wil gaan studeren aan de oostkust. Lady Bird is een meisje, pardon een dame, in actie.

Niet dat er in het verleden geen films met onbevreesde tienermeisjes waren, maar hun acties waren veelal reacties. Zo neemt in Brian De Palma's 'Carrie' (1976) de titelheldin met hulp van telekinetische krachten wraak op de mensen die haar het leven zuur hebben gemaakt. In 'Buffy the Vampire Slayer' (1992) wordt een scholiere uitverkoren om vampiers te doden en de wereld te redden. Wat Lady Bird anders maakt, is dat haar niets overkomt, maar dat ze zelf iets wil. Ze wordt niet door anderen uitgekozen en reageert ook niet op de acties van anderen, maar neemt zelf initiatief. In de woorden van Gerwig: "Lady Bird wacht er niet op om gezien te worden. Zij is degene die kijkt."

Moeder-dochterrelatie

Erg verfrissend is het moeder-dochter verhaal waarop Gerwig zich toespitst. Tijdens het schrijven van het scenario dacht ze daar wel over na. Ze kon genoeg films bedenken over vader-zoon verhoudingen, maar hoeveel films over realistische moeder-dochter relaties kende ze eigenlijk? Ze kwam uit op twee films: 'Terms of Endearment' met Shirley MacLaine en Debra Winger en 'Secrets and Lies' van Mike Leigh. Een schrale oogst: één film uit de jaren tachtig en één uit de jaren negentig.

In een interview met de Britse krant The Guardian sloeg Gerwig de spijker op z'n kop: "Dat er verrassend weinig films over moeder-dochter relaties zijn, komt volgens mij omdat er verrassend weinig vrouwelijke filmmakers zijn." Mede dankzij Gerwig is dat nu aan het veranderen. Met vijf Oscarnominaties werd ze in één klap een belangrijk rolmodel in Hollywood, evenals Patty Jenkins die inmiddels druk is met 'Wonder Woman 2' en die onlangs werd bedacht met een barbiepop die naar haar evenbeeld werd geschapen: een vrouw met een filmcamera. Want die was er nog niet.

Pittige tantes

Het was jarenlang een veelgehoorde klacht. Voor oudere actrices zou bar weinig plaats zijn in de filmwereld, terwijl acteurs tot op hoge leeftijd hun kunsten konden vertonen. Maar daar lijkt nu langzaam verandering in te komen. Afgelopen maand hadden we twee Oscarwinnaressen van een zekere leeftijd: Frances McDormand (60) werd uitgeroepen tot beste actrice en Allison Janney (58) tot beste bijrolactrice. Opvallend is dat ze allebei karaktervolle, onvoorspelbare vrouwen speelden die zich door niets of niemand de les lieten lezen. Pittige tantes dus.

Dat actrices vanaf een bepaalde leeftijd alleen nog maar (groot)moeders zouden kunnen spelen, lijkt ook achterhaald. Hollywoodactrice Annette Bening (59) speelde in het recente 'Film Stars Don't Die in Liverpool' met zichtbaar plezier de geliefde van een dertig jaar jongere man. Bedscènes werden niet geschuwd. En ook Imelda Staunton (62) vindt zichzelf opnieuw uit in de Britse romcom 'Finding Your Feet' (binnenkort in de bioscoop). Eenmaal weg bij haar overspelige echtgenoot, ontdekt ze dat het leven haar als 60-plusser nog van alles te bieden heeft.

Kick-Ass Women

Ook filmfestivals kunnen niet meer om de vrouwenstem heen. Het Imagine Film Festival in Amsterdam, dat volgende week begint en gewijd is aan science fiction, horror en fantasy, komt met een speciaal programma: Kick-Ass Women. Daarin draait het om vrouwen in genrefilms, zowel voor als achter de camera. Opvallende titel is alvast 'Revenge' van de Franse regisseuse Coralie Fargeat waarin het bloederige subgenre van de rape-revenge film voor de verandering een vrouwelijk perspectief krijgt.

In een masterclass staat filmdocent Dan Hassler-Forest stil bij het belang van diversiteit in fantastische films. Hij doet uit de doeken hoe niet-mannelijke (en niet-blanke) perspectieven wezenlijk andere verhalen opleveren. Omdat verhalen - of het nu gaat om eeuwenoude sprookjes of flitsende scifi's - nu eenmaal niet gevrijwaard zijn van ideologieën en onderliggende waarden en normen. Een van de films die hij zal bespreken is Wonder Woman.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden