Paul van der Steen Beeld Harry Heuts

Déjà vu Series

De vernetflixing van echte geschiedenis

In liefde, oorlog en literatuur is alles geoorloofd. Wat de laatstgenoemde categorie aangaat: waarheid, verdichting en alle vormen daartus­sen­­in hebben bestaansrecht.

Bij sommige auteurs zoals Julian Barnes en Arie Storm keert het spelen met echt en onecht voortdurend terug. Anderen kiezen consequent voor volledig leunen op bronnen of voor het schrijven van een goed gedocumenteerde historische roman (bijvoorbeeld Jan van Aken).

Een keuze moet kloppen, liefst meerwaarde hebben. Gemak dient de schrijver, mag geen argument zijn. Toch bekruipt me tegenwoordig nogal eens het gevoel dat gemak en het kunnen gladschuren van een verhaal een belangrijke rol spelen bij de overwegingen van auteurs.

Neem het onlangs verschenen ‘De markies – En zijn kolonie die nooit heeft bestaan’ van Eveline Rethmeier. Uitgangspunt is een prachtig historisch gegeven: de Franse markies De Rays die in de jaren zeventig en tachtig van de negentiende eeuw de nodige financiers en emigranten enthousiast wist te krijgen voor een nieuwe kolonie op een ­eiland bij Papoea-Nieuw-Guinea, waar hijzelf nooit een stap zou zetten. Uiteindelijk ging tussen de voorgespiegelde utopie en de barre werkelijkheid van La Nouvelle France een steeds groter gat gapen. De markies moest terechtstaan voor onder meer oplichting en dood door schuld.

Geen extra literaire injectie

Aan bronnen geen gebrek, afgaande op de verantwoording vooraf. Rethmeier raadpleegde ze van Parijs tot Sydney. De tand des tijds had soms zijn sporen nagelaten, maar al met al was de zaak volgens haar ‘relatief goed’ gedocumenteerd. Toch heeft ze zich “de vrijheid gepermitteerd punten in de geschiedenis met mijn eigen voorstellingsvermogen met elkaar te verbinden om deze geschiedenis tot een volledig verhaal te maken en haar spelers tot leven te wekken”. De lezer mag zo’n beetje raden, waar dat gebeurt buiten de verzonnen dialogen bij ontmoetingen die werkelijk plaatsvonden. Van een extra literaire injectie is niet per se sprake en met de historische feiten alleen was waarschijnlijk ook een prima boek te maken.

Aan het andere uiterste van het spectrum staat de veelgeprezen roman ‘Ik blijf hier’, van de Italiaan Marco Bolzano over een Zuid-Tiroolse vrouw in de eerste helft van de vorige eeuw. Die biedt niet veel extra’s boven op de ongetwijfeld talrijke, echte levensverhalen van degenen die gedwongen hun taal en cultuur en daarna hun woonplek moesten opgeven. Het verhaal van de fictieve Trina leverde voor mij op zijn best een soort goede vie romancée op, geen gelaagde historische roman.

“Als je non-fictie iets beeldender maakt, komt het meer binnen”, zei Roxane van Iperen in een interview over de door haar aan de hoofdpersonen toegeschreven woorden en emoties in haar bestseller ‘’t Hooge Nest’. Soms werkt zo’n aanpak inderdaad. Maar neigen auteurs stilaan niet te snel naar het opvullen van de open gaten, naar aanpassen, naar vernetflixing van de echte geschiedenis?

Het moet geen ramp zijn als een historisch boek af en toe iets openlaat of als een auteur op enkele punten hooguit een paar waarschijnlijke scenario’s schetst. Anno 2019 wordt “we weten het niet precies” echter al snel als een brevet van onvermogen beschouwd. Het eenvoudig in te beelden verhaal wint het in de boekenwereld (en elders) snel van de veelkantige, niet ­helemaal ingevulde waarheid. 

Paul van der Steen bekijkt wekelijks voor Trouw het nieuws door een historische bril, in de rubriek Déjà vu.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden