null Beeld

Het oog van de wolf

De vermoorde politicus vereeuwigd als martelaar

Kunsthistoricus Joke de Wolf richt de blik op een kunstwerk dat bij de actualiteit past. Deze week: de politieke moord.

Joke de Wolf

Iedere moord is verschrikkelijk. Maar een politieke moord, zoals afgelopen week op de Britse politicus David Amess, of een jaar geleden op de Franse leraar Samuel Paty, echoot verder door. Een moord op iemand die een publieke functie vervult en zich inzet voor de samenleving, overstijgt het persoonlijke. Het voelt als een aanval op die hele samenleving, en veroorzaakt verontwaardiging.

Jacques-Louis David toonde die ingetogen woede al in 1793, bij zijn schilderij van de dood van Marat. De hoofdpersoon is zojuist neergestoken, hij hangt in een onnatuurlijke houding in bad. Lijkbleek. Het mes waarmee de wond op zijn borst is gemaakt, het moordwapen, ligt bebloed op de grond.

De dode heeft een brief in een hand, in de andere houdt hij een ganzenveer waarmee hij zojuist een ander briefje heeft geschreven. Dat steekt schuin uit op de rand van het tafeltje, alsof het papier zo bij ons voor de voeten kan glijden. Op het tafeltje links staat ‘À Marat’, voor Marat dus – daar was David aan het woord.

Franse Revolutie

Jean-Paul Marat was medicus, schrijver en oprichter van het tijdschrift L’ami du peuple, de volksvriend. Het was kort na de Franse Revolutie van 1789, Marat nam het op voor dat volk. Hij was voorstander van een volksvertegenwoordiging waar niet alleen de rijksten toegang toe hadden. En hij bejubelde de executie van gevangengezette prominente adel.

De dood van Marat, Jacques-Louis David Beeld
De dood van Marat, Jacques-Louis David

Dat laatste ging te ver voor Charlotte de Corday d’Armont, een jonge adellijke vrouw uit Normandië. Ze reisde in 1793 naar Parijs met het doel Marat te vermoorden. Ze wist bij hem thuis binnen te komen met de brief die hij nog in zijn hand heeft, en vermoordde Marat om, zoals ze vooraf in een politieke verklaring had gesteld, ‘de republiek te redden’. Corday stierf vijf dagen later onder de guillotine.

Staatsportret

Meteen werd besloten dat Marat een staatsportret verdiende. David was goed bevriend met Marat, hij had de politicus de dag voor diens dood nog bezocht. David nam de opdracht dus graag aan. De kunstenaar had een paar maanden eerder al een portret gemaakt van Michel Lepeletier, ook een vermoorde revolutionaire politicus.

Het schilderij van de dood van Marat kwam naast die van Lepeletier te hangen in de vergaderzaal van de Nationale Conventie, het tijdelijke parlement. Zo werden de twee doden even de martelaren van de nieuwe wereldorde – twee jaar later kwam er alweer een andere stroming aan de macht en moesten de schilderijen weer weg.

Verwijzing naar Christus

David koos er bewust voor Corday niet af te beelden, de dader heeft de scène al verlaten. Marat zit naakt in bad, kwetsbaarder en intiemer kan bijna niet. De belichting en houding doen denken aan de gestorven Christus in de armen van Maria.

Marat leed aan een hardnekkige huidziekte en moest daarom continu zwavelbaden nemen. En was werkelijk in zijn bad vermoord. Tegelijk was het een verwijzing naar de klassieken die de republikeinen bewonderden. Ook de Romeinse schrijver Seneca werd vermoord in bad, beschuldigd van een samenzwering tegen Nero.

Het schilderij van David met Marat groeide uit tot een icoon. Kunsthistoricus T.J. Clark noemde het het eerste moderne schilderij, omdat een kunstenaar voor het eerst in zijn werk direct een politieke uitspraak deed. Daarmee toonde David zijn verontwaardiging voor een moord alleen vanwege iemands ideeën. En met alleen pen en papier ter verdediging in de aanslag.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden