De verduurzaamde tekening van het penschilderij

Het is een feit dat elke historicus met zout water in zijn bloed keer op keer zal vertellen: de modernisering van het zeewezen neemt met de bouw van het oorlogsschip ’De Vrijheid’ rond 1658-1660 een beslissende wending.

Op basis van het ontwerp van dit schip werd nog aan het begin van de Eerste Engelse Oorlog besloten om de tot dan toe zo karig bedeelde marine met maar liefst zestig fregatten te versterken. Ze werden allemaal gebouwd naar het model van ’De Vrijheid’. Gezien de uitstekende resultaten die tijdens de strijd met de Britten werden behaald, was de keus voor ’De Vrijheid’ – en daarmee voor de eerste serie gestandaardiseerde fregatten van de Nederlandse marine – een groot succes.

Minstens één grote Nederlandse schilder van zeestukken heeft de moeder aller standaardfregatten in een prachtig schilderij geportretteerd. Dat was niemand minder dan Ludolf Backhuysen die leefde van 1630 tot 1708.

Zijn voorstelling van ’De Vrijheid’, die lange tijd in eigendom was bij het Koninklijk College Zeemanshoop in Amsterdam, draagt geen datering. Te zien aan de geografische situatie moet het paneel omstreeks 1658-1660 gemaakt zijn. Dat betekent dat Backhuysen jong was toen hij de opdracht voor het schilderij kreeg. Backhuysen, tegenwoordig beschouwd als een van de meest invloedrijke maritieme schilders van de Gouden Eeuw, had dus al vroeg een goede naam.

Dat vonden ze bij het Scheepvaart Museum in Amsterdam ook. Het museum lag al een poosje op de loer om het paneel te verwerven. Toen die mogelijkheid zich voordeed, waren er genoeg financiers om de koop voor het museum mogelijk te maken. Het gaat, volgens het Scheepvaart Museum, niet meer of minder om ’het belangrijkste penschilderij dat Ludolf Backhuysen’ ooit heeft gemaakt. Voor wie de wenkbrauwen fronst bij het horen van deze techniek: een penschilderij is eigenlijk een verduurzaamde tekening, soms op doek aangebracht, soms, in dit geval ook, op paneel. Met de pen heeft Backhuysen – die een beperkt oeuvre aan penschilderijen heeft nagelaten die vooral in zijn vroege loopbaan zijn gemaakt – alle fijne lijntjes nagetrokken. En dat op een behoorlijk groot formaat, het paneel meet 75 bij 140 cm.

De Vrijheid was één van de twee oorlogsfregatten die in 1651 bij de Amsterdamse admiraliteit werden gebouwd. Toen kort nadien de oorlog met de Engelsen uitbrak, bleek er een groot tekort aan moderne oorlogsschepen te zijn. Op voorstel van raadpensionaris Johan de Witt werd besloten om naar voorbeeld van De Vrijheid nog eens zo’n zestig fregatten te bouwen. Die kwamen rond 1654 in de vaart, maar werden pas in de tweede oorlog met de Engelsen ingezet. Met veel succes: de fregatten speelden een belangrijke rol in de Vierdaagse Zeeslag in 1666 en bij de Tocht naar Chatham in 1667.

Backhuysen toonde in dit schilderij nog belangstelling voor een ander fenomeen dat met de modernisering van het zeewezen in de 17de eeuw heeft te maken. Links, op de oever van het IJ situeerde hij het Zeemagazijn van de Amsterdamse admiraliteit, de opdrachtgever dus van De Vrijheid. Dit gebouw maakte onderdeel uit van de moderne werf op het eiland Kattenburg waarvan de aanleg in 1655 was begonnen.

Het Zeemagazijn dateert van 1658 en speelde van begin af aan een cruciale rol in de bouw en de bevoorrading van de marinevloot. Het penschilderij ’Oorlogsschip de Vrijheid op het IJ voor Amsterdam’ zoals het paneel officieel wordt genoemd, is waarschijnlijk kort na de oplevering van het Zeemagazijn vervaardigd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden