Renate Dorrestein in 2018.

Hollands DecorRenate Dorrestein

De unheimische vijfsprong van Renate Dorrestein: een landschap waarin haar personage kon verdwijnen

Renate Dorrestein in 2018.Beeld Hollandse Hoogte

Hollands decor - Trouw bezoekt deze zomer plekken die belangrijk zijn in het leven of werk van een kunstenaar. Vandaag: de vijfsprong bij het Zuid-Limburgse dorpje Wittem. Die inspireerde schrijfster Renate Dorrestein tot het decor van ‘Reddende engel’, haar laatste roman.

Waar is de vijfsprong? Vlakbij het Zuid-Limburgse Wittem, maar waar precies? Een dorpsbewoner wijst ons de weg: de heuvel op, bij het kruisbeeld op de top naar rechts. De onverharde weg voert door een golvend landschap, een geplooide lappendeken van goudgeel graan, felgroene maïs, donkergroene bosrandjes, bermen vol fluitekruid, distels en klaproos.

De pittoreske omgeving is mooi meegenomen, maar niet het doel van deze trip. We zoeken een kruising van vijf landweggetjes, het beginpunt van ‘Reddende engel’ (2017) van Renate Dorrestein. Die roman ontsproot weliswaar aan de fantasie van de schrijfster, maar haar fantasie had ook altijd een vaste bodem.

Als schrijver moet je al zoveel verzinnen, ‘dus een bestaande locatie biedt in elk geval houvast en grond onder de voeten’, schreef Dorrestein in het autobiografische ‘Dagelijks werk’ (2018), dat vlak voor haar dood verscheen. “Heb ik de plek, dan komt het verhaal vanzelf.”

Ingeving en locatie

“Renate had altijd twee dingen nodig”, had haar weduwnaar Maarten de Boer ons voor vertrek verteld. “Een ingeving. In een flits kon ze een beeld hebben van een verhaal en weten: dit is voor mij bestemd. Daarna zocht ze een locatie, ze moest die concreet voor zich zien.”

De Boer vergezelde Dorrestein op haar Limburgse reisje, half mei 2016, zoals altijd in hun vaste rolverdeling: hij de chauffeur, zij de oplettende bijrijder met pen en notitieblok in de aanslag. “Onderweg vertelde Renate nooit veel over haar werk. Maar ik wist wel dat ze een landschap zocht waarin haar personage kon verdwijnen, zoek kon raken.”

De vijfsprong bij Wittem, Limburg. Beeld Roos Pierson

Dit boek zou namelijk weer een gothic novel worden, haar lievelingsgenre met vaste ingrediënten: een afgelegen plek, liefst een oud kasteel met spoken, donkere gangen en geheime krochten. En natuurlijk een voortdurend aanzwellend gevaar dat het doorgaans op vrouwen gemunt heeft.

Vanuit hun hotelletje in Wittem reden ze zomaar wat rond, vertelt De Boer. “Dan zei Renate: o dat is leuk, en dan sloegen we linksaf, rechtsaf, langs wielrennerstentjes en kloosters met zoetsappige iconen, daar barst het van in die streek.” Zo kwamen ze uit op de bewuste vijfsprong. Het was druilerig weer, wat de schrijfster wellicht behulpzaam was. Voor haar geestesoog veranderde het lieflijke landschap in de onheilspellende setting van ‘Reddende engel’.

Daar staat ze, de 45-jarige Sabine, op die vijfsprong. Er hangt een roofvogel pal boven haar, te loeren op een prooi. En dat is, op de allereerste pagina, nog maar één van de aanwijzingen dat Sabine het heel moeilijk gaat krijgen: de bomen zijn kaal, de hemel is vaal, kraaien pikken met felle bewegingen in de omgeploegde aarde, een pony kijkt suïcidaal uit zijn ogen. Er staat een kruisbeeld met de inscriptie ‘Red ons, Heer.’

Het kruisbeeld bijnWittem, Limburg. Beeld Roos Pierson

Voordat ze deze unheimische plek bereikte, voelde Sabine zich al rot: haar man heeft haar gedumpt voor een ‘Bambi-slet’, een langbenige studente met Bambi-ogen. Met gebroken hart doolt ze rond door de Limburgse heuvels, en dan blijkt ook nog haar benzinetank leeg. Wat nu? Welke van de vijf wegen zou naar de dichtstbijzijnde benzinepomp leiden?

Op goed geluk kiest Sabine de steilste weg naar beneden, een holle weg met boomwortels op ooghoogte, zo nauw dat de braamstruiken de lak van haar auto schrapen. Die eindigt niet bij de gehoopte pomp maar bij een oude, monumentale vakwerkboerderij, bewoond door een familie met een duister geheim. Het is inmiddels aardedonker en beestenweer; als Sabine uitstapt voelt ze de kille regen in haar nek, bliksemflitsen splijten de hemel.

Virtueel plaatjes kijken

“Schrijven is in de eerste plaats: emoties genereren bij anderen”, stelde Dorrestein vast in haar handboek ‘Het geheim van de schrijver’. Niet de schrijver moet vertederd, geamuseerd of bang zijn, maar de lezer. “Dat brengt de schrijver teweeg door precies de juiste snaren te raken, en de fictionele droom op niet mis te verstane wijze gestalte te geven.” En: “Lezen is, goed beschouwd, virtueel plaatjes kijken. De schrijver die zich daarvan bewust is, opereert als cameraman.”

Dorrestein wist altijd dondersgoed hoe ze haar lezers de stuipen op het lijf moest jagen, hoe ze hen kon laten lachen en ontroeren. Voor effectbejag was ze niet bang, maar ze boorde onder de horror ook altijd een diepere laag aan: de menselijke ravijnen, de beerput. Hoe moeilijk is het om liefdevol, integer en fatsoenlijk te blijven, om elkaar níet de hersens in te slaan, als het leven niet meezit. 

Als die arme, gestrande en zeiknatgeregende Sabine de boerderij betreedt, zijn daar letterlijk nét de stoppen doorgeslagen en de telefoon doet het ook niet. Ze zit als een rat in de val.

'Mijn reddingsboei’

Zelf kreeg de schrijfster ook erg slecht nieuws. Ze had de eerste versie van ‘Reddende engel’ bijna af, in december 2016, toen bleek dat ze slokdarmkanker had. Een zware chemoradiatiekuur volgde, ze voelde zich ‘vodderig’, maar bleef schrijven als dat ook maar even kon. “Gelukkig had ik mijn Reddende engel, met een geplande verschijningsdatum in het najaar. Dankbaar klampte ik me aan het boek vast. Het bleek mijn reddingsboei”, schrijft ze in ‘Dagelijks werk’.

Zo voltooide ze haar roman in een recordtempo. Het sluitstuk van een oeuvre van meer dan dertig romans. “Renate werd door de dood op de hielen gezeten, ze schreef met een tikkende klok”, zegt Harminke Medendorp, haar redacteur van uitgeverij Podium door de telefoon. “Ze vond het heerlijk om weer het spel van de gothic novel te spelen, een genre waarin je je eigen angsten moet bezweren. Dat had ze al eerder gedaan, maar deze keer ging ze voluit. Haar grootste plezier zat in het psychologische spel tussen haar personages.”

Versie één was somber van toon; daarin belandde Sabine in de kelder van de oude vakwerkboerderij en wachtte haar een gruwelijk einde. Maar in versie twee gloorde er hoop voor Sabine; de schrijfster wilde haar lezers wat licht aan de horizon laten zien.

Verwoed herschrijfster

In totaal maakte Dorrestein drie versies van haar laatste roman. Dat was weinig voor haar doen, ze was een verwoed herschrijfster die het heerlijk vond om feedback te krijgen van haar redacteur. “Ik ken geen schrijver die daar zó open voor stond als Renate”, vertelt Medendorp. “Ze zei dan: ‘Kom maar binnen met je bommenwerper’.”

Na ‘Reddende engel’ maakte Dorrestein zelfs nog ‘Dagelijks werk’, een bundeling van geestige, scherpe, geëngageerde stukken die leest als een autobiografie. Het boek verscheen op 5 april 2018. Krap een maand later, op 4 mei, overleed de schrijfster in haar woning te Aerdenhout, omringd door haar geliefden.

De steilste weg vanaf de vijfsprong bij Wittem komt in werkelijkheid niet uit bij een spookboerderij, maar in een keurig dorpje (overigens zonder benzinepomp). Het kruisbeeld bestaat wel, en wie de inscriptie wil lezen, moet net als Sabine door de knieën, maar leest een andere tekst: ‘Eert den Schepper’.

Lees ook de andere afleveringen van Hollands Decor:

Sloeg Händel nabij Hillegom over de kop? 

In 1750 kreeg Händel een zwaar ongeluk. In Nederland. Het had hem zomaar zijn leven kunnen kosten, en dan hadden we in Wikipedia kunnen lezen: Georg Friedrich Händel (Halle, 1685 – Hillegom, 1750). 

Madame Manet kwam uit Zaltbommel

Schilder Edouard Manet had vooral oog voor één inwoonster van Zaltbommel: Suzanne Leenhoff. Aan de hand van biografe Thera Coppens zoeken we naar sporen in het stadje aan de Waal.

In het kielzog van Witsen door de havens van Dordrecht

Willem Witsen schilderde 120 jaar geleden vanuit een bootje de vervallen achtergevels van havenpanden in Dordrecht. Zijn ze nog te herkennen?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden