De twijfelende cowboy is de nieuwe held

Joaquin Phoenix en John C. Reilly als The Sisters Brothers. Beeld Annapurna Pictures

Het genre western wordt dit jaar in tal van nieuwe films vakkundig binnenstebuiten gekeerd. De Franse regisseur Jacques Audiard en de Amerikaanse acteur John C. Reilly durven hun cowboys te laten kletsen en twijfelen in de bekroonde film ‘The Sisters Brothers’.

De comeback van de western? Nee, daar is hij het niet mee eens, zegt John C. Reilly (53). “De western is als genre nooit echt weggeweest. Kijk naar de filmgeschiedenis. Misschien hebben we wel­eens een jaartje overgeslagen, maar ik geloof niet dat er een tijdperk is geweest waarin er geen westerns werden gemaakt.”

Reilly heeft een punt. Samen met de Franse regisseur Jacques Audiard (66) was hij afgelopen maand een van de blikvangers op het Filmfestival van Venetië. De twee ontmoetten elkaar zes jaar eerder in Toronto op een ander festival. Het klikte. “Reilly bezat de rechten van ‘The Sisters Brothers’, de gelauwerde ­roman van de Canadese schrijver Patrick ­deWitt”, vertelt Audiard. “En hij wilde mij als regisseur. Ik denk omdat ik door films als ‘Un prophète’ en ‘De rouille et d’os’ aardig thuis was geraakt in verhalen over mannen, geweld en gevoelens.”

Jacques Audiard tijdens de première van The Sisters Brothers in Venetië. Beeld -

Acteur Reilly kreeg bekendheid aan de zijde van grote Amerikaanse regisseurs, zoals Paul Thomas Anderson en Martin Scorsese, en treedt nu voor het eerst op als producent. Hij zag in het boek een mogelijkheid om een ander soort western te maken. De roman vertelt over twee broers, in de film gespeeld door Reilly en Joaquin Phoenix, die midden negentiende eeuw, ten tijde van de goudkoorts, door het Wilde Westen struinen. Het is een genadeloze wereld, waar met pistolen gewapende mannen speuren naar fortuin. Verrassend is dat het ­verhaal al snel de afslag van de zwarte komedie neemt. En binnen dat geestige avontuur gaat het al even onverwacht over de liefdevolle band tussen de broers.

 Geen stereotiep beeld van de cowboy

“Bij een cowboy denk je al snel aan John Wayne of Clint Eastwood”, zegt Reilly, “Eenzame, zwijgende mannen die nooit aan zichzelf twijfelen. ‘The Sisters Brothers’ gaat niet mee in dat stereotiepe beeld van de cowboy. Het is een verhaal dat je meer en meer inzicht geeft in het innerlijke leven van de broers. Ik speel Eli Sisters, de cowboy die het hart op de tong heeft. Joaquin Phoenix is de jongere broer, Charlie, die meer moeite heeft om zich te uiten en wild om zich heen schiet. Langzaam ontdek je dat ze niet hebben gekozen voor een leven als killers. Het geweld is doorgegeven van vader op zoon. De vraag die de film stelt, is hoe je kunt ontsnappen aan die cirkel van geweld.”

‘The Sisters Brothers’ bewijst dat het westerngenre zich uitstekend leent om nieuwe ideeën op te projecteren. Een film als ‘Stagecoach’ van John Ford, verschenen in 1939, zou je het prototype van de klassieke Amerikaanse western kunnen noemen. Het verhaaltje is niet zo ingewikkeld: een kleurrijk gezelschap reist per postkoets van A naar B en stuit onderweg op de nodige gevaren, lees: Apache-indianen op oorlogspad. De film maakte van John Wayne een iconische cowboy en van Monument Valley een iconisch landschap.

John C. Reilly. Beeld -

‘Stagecoach’ werd een soort blauwdruk voor de western, talloze filmmakers lieten zich door het prairie-avontuur inspireren. Kritiek was er ook, met name op de voorstelling van cowboys als helden en indianen als slechteriken, en de beperkte rol van de vrouw als moeder of hoer. Het waren hardnekkige stereotypen, die door latere generaties filmmakers werden bestreden. In spaghettiwesterns, vanaf de jaren zestig voornamelijk gemaakt door Italianen op ­locatie in Spanje, kon de held bijvoorbeeld even slecht zijn als zijn tegenstander.

“De westerns waarmee ik me het meest verwant voel zijn de westerns waarmee ik ben opgegroeid”, zegt Audiard. “Eind jaren zestig, begin jaren zeventig had je ‘The Man Who Shot Liberty Valance’ en ‘Cheyenne Autumn’, allebei van John Ford, en ‘Rio Bravo’ van Howard Hawks. Klassieke westerns, die toch al iets van kritiek op het genre lieten doorschemeren. Nog interessanter vond ik de revisionistische westerns of antiwesterns die in die periode verschenen en die een stuk minder stoïcijns waren. Films waarin denkbeelden werden bevraagd, waarin goed en fout niet meer zo duidelijk te onderscheiden waren.

Ze representeerden een tegencultuur. Ik denk aan ‘Little Big Man’ van Arthur Penn over een blank jongetje dat opgroeit bij de ­indianen.”

Gerijpte western

“De filmbusiness is natuurlijk geboren in het zuidwesten van Amerika”, vult Reilly aan, “Wat kun je daar beter maken dan westerns? Het landschap lijkt ervoor geschapen. Dertig minuten ten noorden van Los Angeles heb je Red Rock Canyon, de rotsformaties waar honderden westerns zijn gemaakt. ­Westerns zitten er in het grondwater.”

Reilly vertelt hoe hij als kind opgroeide met de films van Sam Peckinpah. “Ze waren helder, je had de good guys en de bad guys. Als kinderen speelden we die westerns na: ‘Bang bang! Shoot them up!’ Maar er is geen enkele reden om nu nog zo’n cowboyfilm te maken, tijden zijn veranderd. Ik zou ‘The Sisters Brothers’ een gerijpte western willen noemen, een western voor een meer geëvolueerde smaak.”

Daar past volgens Audiard ook een over­denking bij: wat doen we met al het geweld in de wereld? Het antwoord zit volgens de regisseur in de gesprekken van de broers. “Dit zijn geen zwijgende helden, maar ontzettende kletskoppen. Ze praten en praten, en terwijl ze zo met elkaar in dialoog zijn, komen ze op gedachten waar ze anders nooit op zouden komen. ‘Waarom doen we dit eigenlijk? Wat is het nut?’ vraagt Eli Sisters zich hardop af.” Hij is de held van de film, de cowboy die zijn eigen metier durft te bevragen.

Meer nieuwe westerns

‘The Sisters Brothers’, in Venetië bekroond met de Zilveren Leeuw voor beste regie, was niet de enige western die dit jaar lovend is ontvangen. Eerder al verscheen ‘Western’ waarmee de Duitse regisseuse Valeska Grisebach iets compleet nieuws toevoegde aan het genre. In deze film hebben Duitse werklui in Bulgarije alle kenmerken van ouderwetse kolonisten. Ze hijsen de Duitse vlag en spreken met onverholen minachting over bewoners van een nabijgelegen dorpje. Grisebachs ‘Western’ is een film over westerse arrogantie. Ze gebruikt elementen uit de klassieke western om het te hebben over macht, controle en de Angst voor de Ander.

Dat laatste komt ook aan bod in de eerste Aboriginalwestern, die dit jaar verscheen, het zinderende ‘Sweet Country’. Regisseur Warwick Thornton besloot de traditionele western met cowboys als helden en indianen als slechteriken te kantelen en te vertalen naar de Australische outback anno 1929. Ook bij Thornton zit de gruwel in de zelfgenoegzaamheid van de blanke kolonisten.

Niet zo gek dus dat her en der over de wedergeboorte van de western wordt gesproken, en de renaissance van de cowboy. De nieuwe film van de Coen Brothers, ‘The Ballad of Buster Scruggs’, is een in westernsferen gedrenkt ­zesluik. In verschillende verhalen spelen de broers met stijlfiguren van oude westerns. Het verhaaltje over een goudzoeker, gespeeld door Tom Waits, werkt niet toe naar een vuurgevecht, maar heeft iets melancholisch en meditatiefs.

Een van de opvallendste nieuwe westerns is ‘The Nightingale’ van de Australische Jennifer Kent. In de film, gesitueerd in 19de-eeuws Tasmanië, gaan een Iers meisje en een Aboriginal-jongen achter blanke verkrachters en moordenaars aan. In één grandioze beweging wordt uitgehaald naar kolonialisme, racisme en seksisme.

Werden westerns in het verleden gemaakt door mannen, dit jaar kwamen al drie vrouwen met westernvariaties. Behalve Kent en Grisebach viel de Amerikaanse Chloé Zhao in de prijzen met ‘The Rider’. In het lyrische drama ziet een jongeman door een ongeluk zijn toekomst als rodeo-ster in rook opgaan. De film belicht een verdwijnende wereld van mannen die hun identiteit ontlenen aan machismo. Wat als die identiteit afbrokkelt?

Lees ook:

The sister brothers zijn geen harteloze criminelen maar werkpaardjes met smerige opdrachten

De climax van deze film kun je omschrijven met een woord dat je in het westerngenre zelden tegenkomt: lieflijk

In ‘Western’ spelen Duitse cowboys en Bulgaarse indianen

De moderne western van Valeska Grisebach kreeg vijf sterren van de recensent van Trouw.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden