Filmrecensie

De twee grote problemen van het voor een Oscar genomineerde ‘Werk Ohne Autor’

Werk Ohne Autor
Regie: Florian Henckel von Donnersmarck
Met Tom Schilling, Sebastian Koch, Paula Beer
★★☆☆☆

Het voor een Oscar genomineerde ‘Werk Ohne Autor’ is een biografie van Gerhard Richter – een van de succesvolste naoorlogse Duitse kunstenaars – maar toch ook weer niet. Richter vertelde zijn levensverhaal aan regisseur Florian Henckel von Donnersmarck (‘Das Leben der Anderen’) maar de afspraak was dat de film daar fictie van zou maken. Waarom al die moeite doen en niet gewoon een fictief verhaal verzinnen? Omdat Von Donnersmarck wist dat Richter veel ellende heeft meegemaakt en die op de een of andere manier naar kunst heeft weten te vertalen. De film moest het antwoord zijn op de vraag hoe pijn tot iets subliems kan leiden.

Deportatie

Tot Richters frustratie werd dat antwoord een drie uur durend melodrama dat begint bij een expositie in Dresden in 1937, als de kleine Kurt Barnert (het personage mocht vanzelfsprekend niet Richter heten) met zijn geliefde tante Elizabeth wordt rondgeleid op een nazi-tentoonstelling van ‘entartete Kunst’, kunst die volgens de nationaal-socialisten niet het volksgevoel liet zien. Het is de aanloop naar een gebeurtenis die een beslissende invloed zal hebben op Kurts leven: de deportatie (en vergassing) van zijn tante. De suggestie was dat ze leed aan schizofrenie en de nazi’s vonden mensen met mentale problemen niet passen in het Duizendjarig Rijk. Wel gaf ze de jonge Kurt nog snel twee levenswijsheden mee: ‘nooit wegkijken’ en ‘alles wat waar is, is mooi’.

Even later is de oorlog voorbij en de rest van de film bestrijkt grofweg de volgende twee decennia. Van Kurts beslissing om kunstenaar te worden in het inmiddels communistische Oost-Duitsland, de ontmoeting met zijn geliefde, hun vlucht naar het Westen tot uiteindelijk Kurts doorbraak. Zonder te veel te willen prijsgeven: van cruciale betekenis voor Kurts leven en zijn latere werk is de kennismaking met zijn schoonvader.

Twee problemen

De film heeft twee grote problemen. Op de vraag hoe pijn tot iets subliems kan leiden, geeft ‘Werk Ohne Autor’ geen antwoord. De film dringt niet door tot het wezen van kunst, wat dat dan ook mag zijn. Het is allemaal buitenkant: een keurig gekostumeerd drama waarin de feiten ondergeschikt zijn gemaakt aan het verhaal.

Het andere probleem is precies wat de dan bijna volwassen Kurt na de oorlog uitroept als hij, op de tak van een boom gezeten, filosofisch in de verte staart: alles hangt met alles samen.

De film reduceert Richters leven tot een drama waarin alles met alles samenhangt. Waarin de deportatie van zijn tante voer is voor zijn latere artistieke doorbraak. Het is misschien verleidelijk om het leven zo te zien maar het is ook misleidend. En pijnlijk. Het suggereert dat alles nut kan hebben en misschien wel moet hebben. En dat is zeer zeker niet zo.

Elke week worden de nieuwste films besproken door onze recensenten. U leest de recensies hier.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden