Review

De tochten van Willem Barentsz

De overwintering op Nova Zembla is in Nederland sinds het midden van de negentiende eeuw een vast onderdeel van de geschiedenislessen. De in 1596 door Barentsz en Van Heemskerck ondernomen poging om Indië via de noordelijke route te bereiken, werd (en wordt) de leerlingen gepresenteerd als een nationaal epos. Het is een voorstelling van zaken die teruggaat tot een heldendicht uit 1820 van Hendrik Tollens, vooral bekend door zijn nogal bombastische volksliederen.

Maar in het oorspronkelijke, in 1598 verschenen, reisverslag van Gerrit de Veer, zijn nationale sentimenten ver te zoeken. Het boek -nu beschikbaar in modern Nederlands- bevat een nuchtere weergave van de overlevingsstrijd van een groep gestrande ontdekkingsreizigers. Toen zij Amsterdam in mei 1596 verlieten, was hun zelfvertrouwen nog groot. Maar toen hun schip eind augustus bij de noordelijke punt van Nova Zembla ingevroren raakte, sloeg de stemming om in nederigheid. De extreme koude, de eindeloze stormen en de duisternis van de poolnacht deden de rest.

De zeelui vonden overigens niet uitsluitend tegenslagen op hun pad. Er was voldoende voedsel aan boord en van aangespoelde boomstammen kon een huis worden gebouwd.

Pas in juni 1597 was de zee voldoende vrij van ijs om te kunnen vertrekken. Nadat twee sloepen zeewaardig waren gemaakt begon de bemanning aan de tocht zuidwaarts langs de kust van Nova Zembla. Vaak moest er worden geroeid, en herhaaldelijk raakten de bootjes ingevroren: ze moesten dan over het ijs worden gesleept. Ondanks al deze ontberingen wisten de overwinteraars Noord-Scandinavië te bereiken. Daar werden de overlevenden -Willem Barentsz zelf redde het niet- opgepikt door Nederlandse schepen.

De mentale en fysieke kracht waarover de mens onder zeer zware omstandigheden blijkt te beschikken, is een belangrijk thema in het reisverslag. Al snel besefte de bemanning, zo schrijft De Veer, dat opgeven gelijkstond aan sterven. Pas in de laatste fase van de thuisreis begonnen sommigen te verlangen naar de dood. Anderen spraken in deze fase steeds vaker over Gods 'genadige hulp'.

Dankzij dergelijke observaties heeft het vier eeuwen oude boek niets aan kracht ingeboet. De hedendaagse lezer kan de reis naar Nova Zembla moeiteloos meebeleven. Tegelijkertijd wordt hem een spiegel voorgehouden: de moderne mens weet dan wel beter hoe de wereld in elkaar zit, de menselijke aard is dezelfde gebleven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden