Nieuw boekenprogrammaBrommer op Zee

De tip van Adriaan van Dis: houd nooit, maar dan ook nooit een voorgesprek

null Beeld Ilse van Kraaij
Beeld Ilse van Kraaij

Hoe wordt het nieuwe boekenprogramma Brommer op zee van de VPRO-tv een succes? We vroegen het zes mensen die het kunnen weten.

De boekenliefhebber leest zich suf en kijkt graag naar schrijvers op tv, maar boekenprogramma’s maken is voor de publieke omroep nogal een worsteling. Programma’s kwamen en gingen en het lezende en schrijvende deel der natie bemoeiden zich er heerlijk tegenaan.

Dat de makers van het nieuwe programma Brommer op zee – genoemd naar een verhaal van Maarten Biesheuvel – een zekere druk voelen, is wel zeker. Vanaf 18 april interviewen programmamaker en columnist Wilfried de Jong en de Vlaamse radio- en tv-journalist Ruth Joos elke zondagavond vijftig minuten lang schrijvers en dichters over hun werk.

Eind 2019 viel onder luid protest van schrijvers en lezers het doek voor het programma VPRO Boeken, met veertien jaar lang hetzelfde concept: interviewer praat aan tafel een kwartier met schrijver over nieuw boek. Twaalfhonderd schrijvers kwamen er aan het woord. Met fictie- en non-fictieboeken.

Gemiddeld keken er 50.000 tot 200.000 kijkers. Maar het zou niet meer werken, te statisch zijn, er was een ontevreden netmanager. Daar kwam ‘breed cultuurprogramma’ Mondo voor in de plaats, dat ook alweer ter ziele is en waarin schrijvers er bekaaid afkwamen.

Schrijversstormpje

Op Twitter leidde het bericht ‘Mondo stopt’ eind oktober tot een waar schrijversstormpje. ‘Hopelijk komt er niks voor in de plaats’, twitterde Arie Storm gedesillusioneerd. Bas Heijne hield moed: ‘Nu graag intense gesprekken over kunst, de wereld en het leven. Het kan.’ En Gerbrand Bakker en Abdelkader Benali twitterden samen een nieuw programma in elkaar, over boeken én tuinen. Benali bedacht ook al de titel: Tuin der lusten.

Waar zagen we schrijvers in de tussentijd op tv? In De vooravond, bij M, Jinek, Beau, Humberto of bij Op1. Of zelfs bij Buitenhof, zoals onlangs Lale Gül over de gevolgen voor haar van haar indrukwekkende debuut. Maar dat zijn geen boekenprogrammagesprekken. In een talkshow of actualiteitenprogramma gaat het al gauw over de schrijver zelf. En als het verhaal niet echt gebeurd is, is de kans klein dat de redactie je uitnodigt.

Bij Eus’ boekenclub van Özcan Akyol ging het in maart een week lang in detail over boeken, over personages, plot en motieven. En Stefano Keizers huppelde rond om de kijker niet te laten wegzappen. Is dat hoe het moet? De eerste aflevering had wel 231.000 kijkers.

Achterstevoren praten

Tv is theater. Daarom schakelde Eus een cabaretier in. Adriaan van Dis had die bij zijn programma Hier is… Adriaan van Dis niet nodig. Misschien waren schrijvers in die jaren – 1983 tot 1992 – van zichzelf leuker en uitgesprokener dan nu? Zo bleek Charlotte Mutsaers in zijn programma achterstevoren te kunnen praten. Dat was hilarisch. En een geagiteerde Willem Frederik Hermans nam, toen het ging over de culturele boycot van Zuid-Afrika, het gesprek over, wat spannende tv opleverde. “Dit is een vraaggesprek”, probeerde Van Dis nog. Maar Hermans voelde meer voor ‘een vertelgesprek’. Bij het drankje achteraf, aldus Hermans’ biograaf Willem Otterspeer, tilde Hermans een arm van Van Dis op, waar ter hoogte van de oksel van zijn groene linnen colbert een indrukwekkende zweetplek zichtbaar was. “Ik heb het u stevig moeilijk gemaakt, nietwaar, meneer Van Dis?”

Terug naar Brommer op zee. Verschillende programmamakers komen met dezelfde tip: ga niet in detail in op het boek, want de meeste kijkers hebben dat hele boek niet gelezen.

Hanneke Groenteman Beeld Brunopress
Hanneke GroentemanBeeld Brunopress

Hanneke Groenteman, presenteerde onder meerde Plantage’ en ‘Ophef en vertier’

“De presentatie is het belangrijkste. Aanstekelijke, geestige, intelligente, alerte presentatoren die enthousiasme uitstralen en toegankelijk de lastige materie ‘door het glas’ kunnen jagen. Zij moeten ook aantrekkelijke persoonlijkheden zijn, met wie je graag op pad gaat.

“Verder natuurlijk de gebruikelijke skills: de abstractie van een boek dat de kijkers nog niet hebben gelezen tot een concreet beeld maken, de drijfveren van de auteur om dit te schrijven en de worsteling helder maken om dat ook daadwerkelijk te doen. Dat maakte vooral Van Dis zo’n ideale reisleider in boekenland: hij is een megapersoonlijkheid, heeft heel veel kennis en humor en maakte de materie glashelder. Wat mij betreft staat hij op eenzame hoogte.”

Abdelkader Benali Beeld Mark Kohn
Abdelkader BenaliBeeld Mark Kohn

Abdelkader Benali, schrijver en oud-presentator van onder meer ‘Benali boekt’

“Locatie, locatie, locatie zeggen makelaars, bij de tv is het: tijdstip, tijdstip, tijdstip. Waarom kon Mondo niet uitgroeien tot een kijkcijferhit? Tijdstip. Sommige dagen werken beter voor literatuur dan andere. Probleem met boekenprogramma’s: wil je veel kijkers bereiken, dan moet je het boek loslaten en veel meer focussen op de schrijver of een bijzaak.

“Mijn favoriete boekenprogramma was Zeeman met Boeken, waarvan het format uit Frankrijk komt en dat daar nog steeds werkt: vier, vijf mensen aan een tafel die onder leiding van een bezielende moderator praten over de vier, vijf beste boeken van het moment. Als je kiest voor het interviewen van schrijvers is dat wel leuk, maar dan kan het maar ten dele over die boeken gaan.

“Het beste is het als de interviewers gewoon lekker hun gang gaan, hun fascinatie en obsessies volgen, dan gaat het schuren. Al ben ik bang dat Hilversum het toch weer wil laten stroomlijnen. En ik denk echt: niet kijkcijfers moeten leidend zijn, maar inhoud.”

Adriaan van Dis Beeld Harm Jan Bronsvoord
Adriaan van DisBeeld Harm Jan Bronsvoord

Adriaan van Dis, schrijver en oud-presentator van ‘Hier is... Adriaan van Dis’

“Elke poging om het boek onder de aandacht van televisiekijkers te brengen, juich ik toe. Als het maar nieuwsgierig maakt, niet al te zeer hurkt en populariseert – zonder snobbish te zijn. Kijkers worden vaak deerlijk onderschat.

“Het grootste gevaar is de inhoud te bespreken met naam en toenaam, terwijl het handiger is om het idee achter het boek te bespreken. Dus niet: ‘Tine keek wel vreemd op toen Hans de lipstick van zijn kraag stond te wassen…’ Maar: ‘U schreef een roman over ontrouw…’. Het lijkt zo eenvoudig, maar ik sta er telkens versteld van hoe vaak op radio en tv de vragenstellers de kijker (die het boek veelal nog niet gelezen heeft) laten verdwalen in namen en details.

“En: Niet alles kapotresearchen. En nooit, maar dan ook nooit een voorgesprek houden. Een beetje bang zijn voor een gesprek kan geen kwaad. Als je het boek maar gelezen hebt... en zelfs een dun boek vraagt om uren concentratie en bezinking. Ga er maar aanstaan.”

Özcan Akyol Beeld MAX
Özcan AkyolBeeld MAX

Özcan Akyol, schrijver en presentator van onder meer ‘Eus’ boekenclub’ en ‘De geknipte gast’

“Authenticiteit is het allerbelangrijkste. Op dat punt gaan veel formats de mist in.”

Carolina lo Galbo Beeld Brunopress
Carolina lo GalboBeeld Brunopress

Carolina lo Galbo, presentator van ‘5 Uur Show’ en voorheen ‘VPRO Boeken’

“Wat praktische tips voor mijn collega-presentatoren: koop een goede stoel om je rug te sparen en een stappenteller zodat je in beweging blijft. Als je wekelijks een berg boeken verslindt, vliegt de tijd zonder dat je daglicht zag en een voet buiten de deur zette. Een huisdier als zwijgzame kompaan helpt je de eenzame uurtjes door. Voed de geest, voed de rede. En geniet je suf!”

Emma Louise Diest Beeld NPO
Emma Louise DiestBeeld NPO

Emma Louise Diest, bespreekt boeken bij ‘Humberto’ op NPO Radio 1

“Ik wil kijken en luisteren naar een gesprek dat verder reikt dan het boek alleen. Verder dan alleen de verhaallijnen, het plot, de keuze van de hoofdpersonen. Een gesprek dat de honger naar het lezen zodanig aanwakkert, dat je al tijdens het programma wil beginnen met lezen. Of met schrijven, want wie zegt dat een boekenprogramma niet ook de schrijver in iemand wakker kan schudden?

“Een goed programma zet mensen aan tot nadenken. Alsof je samen de eerste stappen zet op een nog onbekend terrein. Onwennig, maar spannend. Gesprekken die ruimte geven voor twijfel en onzekerheid. Geen vastomlijnd plan, maar een ontdekkingstocht.”

Brommer op zee is vanaf zondag 18 april wekelijks om 19.25 uur op NPO2 en om 20.00 uur op Canvas.

Lees ook:
Boeken verdwijnt: waar blijft de diepgang?

‘VPRO Boeken’ stopt en daarmee verdwijnt het laatste literaire tv-programma van de buis. Aandachtig en diepgravend over boeken spreken, dat moet nu in andere programma’s. Gaat dat ook echt gebeuren? Daar wordt aan getwijfeld.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden