TentoonstellingMoving Stories

De tentoonstelling ‘Moving Stories’ brengt heden en verleden van gewone mensen samen

Onderdeel van het kunstwerk ‘Café Disorient’ van de Nederlands-Palestijnse kunstenaar Susanne Khalil Yusef. Beeld Flip Franssen / Museum Het Valkhof
Onderdeel van het kunstwerk ‘Café Disorient’ van de Nederlands-Palestijnse kunstenaar Susanne Khalil Yusef.Beeld Flip Franssen / Museum Het Valkhof

Moving Stories, de rijkdom van de limes combineert archeologie op verrassende wijze met hedendaagse kunst. De tentoonstelling in het Nijmeegse Museum Het Valkhof brengt zo heden en verleden mooi samen.

Veronica Simmelink

‘Bedekt onder vreemde aarde’, staat er op zijn grafsteen. Een van de eerste voorwerpen in de tentoonstelling Moving Stories, de rijkdom van de limes in Museum Het Valkhof in Nijmegen komt meteen hard aan.

Het is een grafsteen van een Romeinse legerofficier. Zijn naam is niet bewaard gebleven, maar we weten dat deze militair geboren was in Noord-Afrika en honderden kilometers verderop is begraven in hedendaags Duitsland.

De grafsteen roept meteen vragen op. Want wie waren de mensen die in de Romeinse tijd migreerden? Wat doet migratie met iemand? En waarom verhuisden zij naar die ‘vreemde aarde’ langs de Neder-Germaanse limes − de noordgrens van het Romeinse Rijk − waar zij verder leefden en stierven? Museum Het Valkhof verbindt hun verhaal aan de kunstwerken van hedendaagse kunstenaars, grotendeels met een migratieachtergrond. Én aan een groep van vijftien Nederlanders, ook met een migratieachtergrond, die in de buurt van Nijmegen wonen. Hun verhalen en gedachten over hun eigen geschiedenis en verhaal staan in citaten op de muren geschreven, samen met citaten van mensen uit de Romeinse tijd.

Inzichten waar de conservatoren

De betrokkenheid van die laatste groep, ook wel public in residence genoemd, leverde inzichten op waar de conservatoren niet aan dachten. Zoals het belang van voedsel, dat eerst niet op het programma stond, maar door de gesprekken met het public in residence toch een thema in de tentoonstelling werd.

Want voedsel en migratie zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden, laat de tentoonstelling zien. In de Romeinse tijd al brachten Romeinen amforen met olijfolie met zich mee, die ook gretig door de Bataven en de andere lokale bevolking werd gebruikt. De geïmporteerde vissaus van de Romeinen werd niet zo populair.

Het initiatief voor deze expositie maakt deel uit van een vierjarig onderzoeks- en tentoonstellingstraject waarin Museum Het Valkhof samenwerkt met Museum Arnhem. Het doel is om meer tentoonstellingen te organiseren waarbij het publiek direct betrokken wordt. Niet alleen het verleden, maar ook de hedendaagse samenleving moet een rol krijgen in de exposities.

Het is de eerste keer dat ze met elkaar samenwerken voor een tentoonstelling, zeggen Marie Stel en Marenne Zandstra, conservatoren van Museum Het Valkhof. Niet zo gek: hun specialisaties, hedendaagse kunst en archeologie, liggen zo’n tweeduizend jaar van elkaar verwijderd.

Niet over de machthebbers, maar over gewone mensen

“Deze tentoonstelling was voor ons een manier om juist niet de grote personen uit de geschiedenis te benadrukken,” zegt conservator Zandstra. Want deze expositie gaat niet over de machthebbers uit de geschiedenis, maar over verhalen van gewone mensen. Namen die niet in de boeken zijn beland, maar waar met alleen een achtergelaten, ingekerfde of opgeschreven naam een verhaal bij kan worden gevormd.

Zoals een scherf met de naam Macedo, ‘de Macedoniër’, gevonden in Nijmegen. Wellicht had niemand de moeite genomen om zijn echte naam te leren, misschien was het zijn vaste bijnaam geworden. Het gemak waarmee een ‘moeilijke’ voornaam wordt afgekort of verkeerd wordt uitgesproken, zal een punt van herkenning zijn voor hedendaagse Nederlanders met een migratieachtergrond.

De tentoonstelling combineert hedendaagse kunst en archeologie.  Beeld  Flip Franssen/ Het Valkhof
De tentoonstelling combineert hedendaagse kunst en archeologie.Beeld Flip Franssen/ Het Valkhof

Dat een voornaam een essentieel onderdeel is van wie iemand is, toont kunstenaar Nicoline van Harskamp in haar video-installatie Mijn Naam is Taal. In deze film gaan mensen uit verschillende culturele achtergronden met elkaar in gesprek, afwisselend in hun moedertaal en in het Nederlands. Hun voornaam en de betekenis daarvan vormen het belangrijkste onderdeel van de discussie.

Behalve ingekerfde scherven zijn er ook leren schoenen, militaire uitrustingsstukken en piepkleine sieraden te zien, allemaal gevonden langs de limes. Het zijn niet de makkelijkste voorwerpen om tentoon te stellen, zegt conservator Zandstra. Soms zijn de archeologische vondsten zo klein, dat de hedendaagse kunstwerken de show stelen door felle kleuren, video-installaties en neonlicht. De archeologische objecten staan voornamelijk opgesteld in nissen en nodigen de bezoeker uit om dichterbij te komen.

Alle wegen leiden naar Rome

Café Disorient, van de Nederlands-Palestijnse kunstenaar Susanne Khalil Yusef, is zo’n kunstwerk dat vanzelf de aandacht opeist. De bezoeker wordt verwelkomd in een grote ruimte bedekt met een duizelingwekkende print van een Palestijnse keffiyeh-sjaal en felle, roze neonletters. ‘Wij willen leven’, staat er in het Arabisch. Een verwijzing naar de Palestijnse diaspora van over de hele wereld.

Als een altaarstuk hangt er onder de neonletters een schilderij van een Palestijnse vrouw met kind, gemaakt door de twintigste-eeuwse Nederlandse schilder William Halewijn. Een geïdealiseerd, westers beeld van mensen uit het Midden-Oosten.

Andere werken zijn juist sterk in hun eenvoud. The Constellations van Bouchra Khalili bijvoorbeeld, dat door middel van een dunne witte stippellijn tegen een egaal blauwe achtergrond de reis van een hedendaagse migrant laat zien.

Khalili’s kunstwerken zien eruit als sterrenbeelden, waarvan de namen van de sterren zijn vervangen door plaatsnamen. Van Jalalabad in Afghanistan loopt de stippellijn naar de Iraanse hoofdstad Teheran, om te eindigen in Rome. Zowel in de oudheid als in de 21ste eeuw lijken de wegen altijd terug naar Rome te leiden. En zowel vrijwillig als onder dwang reizen mensen af naar ‘vreemde aarde’.

‘Moving Stories, de rijkdom van de limes’ is tot en met 30 september te zien in Museum Het Valkhof in Nijmegen.

Lees ook:

Unieke Romeinse tempel gevonden bij Zevenaar: ‘Alsof je een krant uit de Romeinse tijd openslaat’

Bij Zevenaar zijn de overblijfselen van een Romeinse tempel gevonden. De grootte van de vondst is uniek, zeggen archeologen.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden