Review

De straf voor wereldvreemdheid

Maarten 't Hart: De nakomer. De Arbeiderspers, Amsterdam: 288 blz. - ¿ 34,90, gebonden ¿ 45.

ROB SCHOUTEN

Maar terwijl Hermans een vernuftig spel speelt met het perspectief, waardoor je als lezer meegesleept wordt in de twijfel die uiteindelijk een existentiële twijfel wordt, geeft Maarten 't Hart een rechttoe rechtaan verhaal over de niet te slechten muur van verdachtmakingen, waartegen een te goeder trouw handelend personage kan aanlopen.

Hoofdpersoon is de apotheker Simon Minderhout, die ook al in 'Het woeden der gehele wereld' optrad. Ondanks een innig verlangen zich met een verzetsgroep te associëren, overigens zonder dat het motief daarvoor duidelijk aan de dag treedt, blijft hij gedurende de hele oorlog buitenspel staan. In dat opzicht behoort Minderhout tot de grote massa, voor wie de oorlog een weliswaar enerverend maar zeker geen allesvervullend evenement was. Wie zijn levensgeschiedenis volgt kan zich, terugblikkend vanuit het idee dat de oorlog alleen maar drama was, slechts verbazen over Minderhouts onbetrokkenheid. In zekere zin is het dan ook een gotspe dat Minderhout zich opwindt over de wereldvreemde strijd binnen de gereformeerde kerken tussen de synodalen en de Schilderianen over de wedergeboorte van de mens.

Zelf is hij nauwelijks een haar beter in dit boek want de oorlog gaat voor hem voornamelijk heen met verlangen naar een koerierster uit het verzet, een zekere Hillegonda, die hij in zijn apotheek heeft leren kennen en met wie hij één keer het bed heeft gedeeld. Dit obsederende verlangen naar de eendagsvlieg, plus zijn onderdrukte filosemitisme worden hem na de oorlog fataal. Al zijn pogingen om de verblijfplaats van Hillegonda te vinden, resulterend in eindeloze zoektochten door Maassluis en Schiedam, worden vijftig jaar na dato uitgelegd als een doelbewuste poging de met Hillegonda geassocieerde verzetsgroep, die inderdaad geëxecuteerd wordt, te verraden.

Alles wat hij in zijn onnozele onschuld heeft gedaan, het schrijven van een studie over het antisemitisme in de Duitse filosofie, het samen met twee Duitsers verplegen van gewonden na een bombardement, wat cynische opmerkingen over de 'zegeningen' van de Duitsers, wordt jaren na dato door een aantal buitengewoon geheugensterke getuigen tegen hem gebruikt. Hij wordt het mikpunt van een via de media uitgespeelde heksenjacht.

Je zou 'De nakomer' kunnen lezen als een boek over de onmogelijkheid de uitleg van je eigen daden te beheren en te beheersen. De buitenwereld maakt je, niet je eigen inzichten. Dit gevoel wordt ad absurdum uitgemeten, zelfs de dood van een vriendje uit zijn jeugd, zijn gewoonte om de medicijnen zelf bij de mensen thuis te bezorgen, blijken in het licht van de verdachtmaking belastend materiaal. En hoe ongelooflijk ook, al die 'hineinterpretaties' verwijzen wel degelijk naar de actualiteit, waarin vermeende daders niet meer onder de zich opstapelende 'bewijslast' vandaan kunnen komen. Het is een exempel over de waarde van opgedolven herinneringen, de blabla van psychiaters en de verwoestende rol van de media in dit soort kwesties.

Maar wat uitblijft is de menselijke tragiek. Ja, Simon Minderhout trekt het zich als tachtigjarige allemaal wel aan maar van een verscheurende, existentiële twijfel is toch geen sprake. Misschien moeten we dat op het conto van zijn leeftijd schrijven, of is het werkelijk de bedoeling van 't Hart geweest om eerder een 'casus' dan een levensdrama te schrijven. Je zou ook kunnen denken dat het karakter van de hoofdpersoon, met zijn voorkeur voor filosofische geschriften en drang naar verheffende, klassieke muziek, zijn intellectualisme, hem ongeschikt maakt om écht een slachtoffer te worden. Hij kan zich bij wijze van spreken voor laster terugtrekken in dezelfde cocon, waarin hij ook gedurende de oorlog is blijven zitten. Zijn reactie is er meer een van ongeloof dan van wanhoop.

In de tussentijd berijdt 't Hart weer zijn oude stokpaardjes: de onontkoombare schoonheid van de muziek (aan mij allemaal wel besteed, die overvloed aan verwijzingen naar specifieke muziek, maar ik vraag me af of het voor een heleboel lezers niet als een soort demonstratie voor ingewijden werkt); de onzin van de psychiatrie; de belachelijkheid van godsdiensttwisten en het daarbij passende taalgebruik, waar 't Hart nog altijd als geen ander in thuis is.

Je zou het een typische 't Hart-zwakte kunnen noemen dat hij, op het moment dat Simon in zijn eentje op de heide ontdekt dat God niet bestaat, een artikel citeert van een filosoof die deze observatie vooraf al bevestigt: “Wat ik opmerkelijk vind is dat deze ontstellende ontdekking, de uitgestrektheid van de leegte van de ruimte, geen aantrekkingskracht op dichters en religieuze denkers heeft uitgeoefend. Mensen denken graag na over de onbegrensde macht van God - die op z'n best betwijfelbaar is - maar hebben grote weerzin tegen creatieve bespiegelingen over de omvang van dit buitengewone heelal, waarin zij zich tegen wil en dank bevinden.”

Een weliswaar interessante observatie, waarover je uren zou kunnen discussiëren maar het maakt de personages van 't Hart vaak te veel tot dragers en consumenten van ideeën, meer dan tot psychologisch aanvaardbare karakters. In een boek als 'De nakomer' heb je nogal eens het gevoel dat de theorieën van de schrijver zelf zijn hoofdpersonen voor de voeten lopen. Anderzijds, welke auteur schrijft geheel en al buiten zijn eigen belevingswereld om?

Toch blijft het een probleem dat deze schrijver vaak zo expliciet theoretiseert en het niet op het plan van de verbeelding brengt. Toch (ik blijf maar twijfelen) past het ook weer in het karakter van de hoofdpersoon/schrijver, die kennelijk eerder geraakt wordt door de simpele zeggingskracht van bijvoorbeeld een gedicht van Aleksandr Blok dan door complexe, 'artistieke' constructies. “Het was als toen, met Mendelssohn - een melodie die je raakte tot in het diepst van je ziel omdat je opeens wist dat er iemand was, net als jij, met dezelfde gevoelens, dezelfde verlangens, dezelfde hartstochten, dezelfde hunkeringen.”

De man die dit allemaal voelt, loopt in 'De nakomer' aan tegen de vulgaire complexiteit van een door overmatige interpretatie vervuilde realiteit. Misschien is dat de uiteindelijke boodschap wel van deze roman: trek je van de buitenwereld niet te veel aan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden