null

Matthäus-Passion

De speurtocht naar de Oer-Matthäus van Bach: ‘Ik ben niet zo van het feest der herkenning’

Beeld Suzan Hijink

Jarenlange speculaties over een onbekende oerversie van Bachs Matthäus-Passion worden vanavond in klinkende muziek omgezet. ‘Het beroemde openingskoor met slechts één sopraan, dat zal best een schok zijn.’

Een oer-Matthäus? Weer wat nieuws, denkt u waarschijnlijk. Door musicologen en Bach-vorsers wordt echter al jaren gespeculeerd over een oerversie van Johann Sebastian Bachs Matthäus-Passion, een versie die niemand kent. Het is een volwaardige Mat­thäus, met alle 68 muzikale nummers er al in, maar in een soort embryonale oervorm.

Het meest in het oog springende kenmerk van de Matthäus-Passion zoals wij die kennen is dat Bach die als het ware in stereo componeerde. Twee groepen zangers, twee orkestjes en twee basso-continuo ensembles, die op afstand van elkaar staan, die tegen elkaar worden afgezet, en zich soms op theatrale wijze met elkaar bemoeien. In plaats van stereo tussen twee min of meer gelijke formaties, is in de oerversie de dialoog telkens tussen één individu en een kwartet koorzangers, de zogeheten ripienisten. Daarmee is het stereo-effect van de Passie op een heel andere manier vormgegeven.

De Nederlandse musicoloog Rens Bijma is in 2017 gepromoveerd op een onderzoek naar hoe Bach zijn musici voor de passies in de hoofdkerken van Leipzig opstelde. Vanaf 1724 moest Bach als cantor daar elk jaar op Goede Vrijdag een passie uitvoeren, om en om in de Thomaskirche en de Nicolaikirche (zie kader).

Op basis van zijn onderzoek kwam Bijma tot de conclusie dat de definitieve, dubbelkorige versie van de Matthäus niet in 1736 in de Thomaskirche is uitgevoerd, zoals altijd gedacht, maar in 1737 in de Nicolaikirche. Daar was meer ruimte om al die dubbele groepen zangers en musici op te stellen. En dus zit er tussen de in handschrift overgeleverde Frühfassung en Spätfassung slechts een jaar verschil, en niet, zoals altijd werd aangenomen, tien jaar.

Voor het eerst uitgevoerd

Dat gegeven wierp mede nieuw licht op Bachs verdwenen Urfassung uit 1727 of 1729. Bijma besloot een paar jaar geleden deze oer-Matthäus te reconstrueren. Samen met klavecinist en musicoloog Pieter Dirksen maakte hij onlangs een herziene versie van die reconstructie. Vanavond wordt die voor het eerst uitgevoerd door Johannes & Friends, het ensemble zangers en musici rondom violist en dirigent Johannes Leertouwer.

“De aanzet kwam van fluitist Marten Root”, vertelt Leertouwer. “Hij belde me me op en zei: ‘Jij doet dit jaar alweer geen Matthäus, net als ik. Kun jij niet onderzoeken of je iets met de oer-versie kunt?’ Ik belde Rens Bijma en was meteen overtuigd. Ik geloof heel erg in onderzoek dat tot klinken komt, en voelde er veel voor om deze versie voor het eerst met professionals uit te voeren. Pas als je zo’n reconstructie speelt kun je erachter komen wat overtuigend is, en wat niet. In deze tijden is het bovendien praktisch dat je voor deze oer-Matthäus minder musici nodig hebt. In de Stadsgehoorzaal in Leiden, die de deuren gratis voor ons opende, kunnen we nu iedereen veilig een plek geven.

“Projecten als deze realiseren is best lastig, je moet echt wel met iets unieks aankomen om het voor elkaar te krijgen. Onlangs zijn ergens vijfenzeventig onbekende bladzijden opgedoken van Marcel Proust. Daarin zou zijn hele romancyclus À la recherche du temps perdu al verborgen zitten. Kijk, dat is opzienbarend. Zulk nieuw materiaal, dat nieuw inzicht geeft, dat is bij onze oer-Matthäus niet het geval.”

Best een schok

“Ja, natuurlijk is deze reconstructie speculatief, er is geen handschrift van bewaard. Maar de aanwijzingen zijn té aanwezig om niet te veronderstellen dat er daadwerkelijk een éénkorige versie heeft bestaan. Het meest speculatief is het met harde hand terugsnoeien van de dubbelkorigheid in bijvoorbeeld Sind Blitze, Sind Donner. De interpolaties van het tweede koor worden nu bij ons door instrumenten gespeeld. En het openingskoor zal voor Matthäus-kenners en -liefhebbers best een schok zijn. Die beroemde woorden Kommt ihr Töchter, helft mir klagen worden bij ons door één enkele sopraan gezongen. Pas aan het eind zingen alle acht zangers samen, daardoor is er een heel andere opbouw.

“Er zijn meer direct opvallende verschillen, en door de hele partituur staan verder noten die significant anders zijn dan we ze kennen. Ik kreeg al aardig wat e-mails van zangers en musici met vragen als: ‘Klopt het dat hier een D staat? Ik zong altijd een Es’. Ik ben niet zo van het feest der herkenning. Het is aantrekkelijker om bekende muziek met nieuwe oren te beluisteren. Bach is daar voortdurend op uit, hij vraagt een actieve luisterhouding. Bach zat tijdens de uitvoering achter het klavecimbel, maar ik zie hem ook als een soort Count Basie tussen zijn musici rondlopen om aanwijzingen te geven. In een brief van een leerling van Bach staat dat die tijdens het spelen op het klavecimbel ineens, tussen zijn eigen handen, de hand van de meester ontwaarde om een akkoord aan te vullen.

“We zijn een crowdfundingactie begonnen om de musici en zangers – 25 in totaal – in deze moeilijke tijden een niet heel riant salaris te kunnen bieden. Het streefbedrag was 15.000 euro, maar er is nu al een kleine 25.000 euro binnengekomen. Ja, daar ben ik best verrast over, al geeft het wel aan dat er een enorme community is die dit wil en daar wat voor wil betalen. Wat dat betreft is Nederland uniek. De roep om de Matthäus klinkt hier bijna net zo hard als die volkse Barrabam-uitroep in de passie zelf.”

Iets nieuws baart opzien

Leertouwer erkent dat er tegenwoordig vaak een musicologische gimmick nodig is om enige aandacht te genereren. Een Matthäus-Passion met voor het eerst dit, een Johannes-Passion met voor het eerst dat – iets nieuws baart opzien.

“Ik presenteer deze versie zonder pretentie. Ik heb een grondige hekel aan de vermarkting van het muziekbedrijf, juist op het terrein waar ik werkzaam ben. Het authentieke instrumentarium dat wij met z’n allen gebruiken, dat was ons unique selling point. Dat gegeven maakt lui. Want met die historisch verantwoorde klank ben je nog nergens. Belangrijker is om oude muziek op een zo overtuigend mogelijke manier te brengen voor een publiek van nu.

“De grote Gustav Leonhardt weigerde soms achter het orgel vandaan te komen om het applaus in ontvangst te nemen. Het delen van de ervaring was voor hem veel belangrijker. Dat begrijp ik wel. Waarmee ik niet wil zeggen dat je applaudisseren moet verbieden, zoals Leonhardt deed. Dan wordt het een punt van discussie. Laat maar gebeuren wat er gebeurt. Als er stilte is na een uitvoering is dat prima. Nu zal die stilte er in elk geval zeker zijn, omdat er niemand in de zaal zit. En voor ­onszelf klappen, dat ga ik verbieden.”

Meer over het onderzoek van Rens Bijma is te vinden op rensbijma.nl.

De ‘Oer-Matthäus’ van Johannes & Friends is vanavond te horen op NPO Radio 4 vanaf 19 uur. Vrijdag is om 13.30 uur de videoregistratie vanuit de Stadsgehoorzaal in Leiden te zien via leidseschouwburg-stadsgehoorzaal.nl of klassiekemuziek.nl.

De passies van Bach

De passies van Bach die onder zijn leiding in Leipzig werden uitgevoerd in de Thomaskirche (T) en de Nicolaikirche (N) volgens het onderzoek van Rens Bijma:

1724: Johannes-Passion 1ste versie (N)

1725: Johannes-Passion 2de versie (T)

1727: Matthäus-Passion Urfassung, verloren gegaan (T)

1728: Johannes-Passion 3de versie (N)

1729: Matthäus-Passion Urfassung, verloren gegaan (T)

1731: Markus-Passion, verloren gegaan (T)

1732: Johannes-Passion 3de versie (N)

1736: Matthäus-Passion Frühfassung (T)

1737: Matthäus-Passion Spätfassung (N)

1743: Matthäus-Passion Spätfassung (N)

1749: Johannes-Passion 4de versie (N)

Lees ook:

Johannes zoekt Johannes

Brahms, maar dan anders. Lichter, flexibeler in tempo en met portamenti, van die gekke glijertjes. Johannes Leertouwer gaat promoveren op hoe je Brahms op een andere manier kunt spelen en zet die bevindingen met zijn orkest meteen om in klank.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden