Review

De som van de liefde is gemis

Een hartstocht voor schilderijen en een warme liefde voor familie en vrienden zijn onlosmakelijk verstrengeld in 'Wat me lief was'. ,,Onze gevoelens voor onze dierbaren sturen onze kunstervaringen.”

Ook toen ik al tientallen pagina's ademloos in Siri Hustvedts 'What I Loved' had gelezen, had ik nog geen flauw idee welke kant het verhaal zou opgaan. Dat is op zich al een compliment. Het werk heeft het niet nodig te steunen op de verwachtingen die een genre (liefdesroman, avonturenroman, Bildungs-roman) oproept. Geleidelijk aan worden bepaalde lijnen zichtbaar, maar zelfs na lezing laat het verhaal zich niet eenvoudig karakteriseren.

Op een bepaalde manier bekeken beschrijft 'What I Loved' zo'n 25 jaar uit het leven van Leo Hertzberg, kunsthistoricus in New York. Dat leven wordt gedomineerd door zijn liefdes - voor mensen en voor kunst. Die liefdes overlappen elkaar in zoverre dat Leo's dierbaren zich allemaal direct of indirect bezighouden met kunst en schrijverschap. Leo's vrouw Erica doceert Engels en publiceert over Henry James, zijn beste vriend Bill Wechsler schildert en maakt Joseph Cornell-achtige kijkdozen, Bills eerste vrouw Lucille is dichteres, en zijn tweede vrouw Violet schrijft over hysterie en anorexia.

Het boek begint en eindigt met de vijf brieven van Violet aan Bill die hem ertoe brachten Lucille voor haar te verlaten. Leo vindt ze na de dood van Bill en besluit dan het boek te gaan schrijven dat wij nu lezen.

Hustvedt maakt de intense liefde die Leo voor zijn dierbaren koestert tastbaar. Zijn bewondering voor Bill geldt niet alleen diens intrigerende kunstwerken, maar ook de strengheid die zijn vriend zichzelf in moreel opzicht oplegt. Leo en Erica leven mee met Bill als zijn huwelijk met Lucille op de klippen loopt, en met hun zoon Mark, die beurtelings bij zijn moeder en bij zijn vader en Violet woont. Zelf hebben ze een even oude zoon, Matthew, en de jongens trekken veel met elkaar op.

Maar de bodem onder Leo's en Erica's bestaan wordt weggeslagen door de plotselinge dood van hun zoon Matthew, als die elf jaar oud is. In een hartverscheurende passage beschrijft Hustvedt het peilloze verdriet van de ouders, een verdriet dat ze eigenlijk niet meer te boven komen. Leo richt zich na de dood van Matthew met verdubbelde aandacht op Mark. Maar Hustvedt gunt ook hierin geen troost, want Mark ontpopt zich als een pathologische leugenaar en een dief.

Naast en door dit alles heen speelt het thema van Leo's andere passie: de kunst. Bills kunst is onverbrekelijk met het leven van Leo verbonden. Leo bezit een groot schilderij, 'Zelfportret van William Wechsler' geheten, dat hem in de loop van zijn leven steeds weer tot nadenken stemt. Het schilderij is een naaktstudie van Violet, maar er is ook een glimp van een weglopend iemand op te zien, terwijl er bovendien een schaduw over het doek valt. Leo zegt tegen Bill dat hij pas in tweede instantie zag dat de schaduw op het doek staat, en dus die van de schilder is. Aanvankelijk dacht hij dat het de schaduw van de beschouwer van het schilderij was - die van hemzelf dus.

Hustvedt legt hier de basis voor een netwerk aan betekenissen: de band tussen Leo en Bill, het idee dat een beschouwer evenzeer betekenis geeft aan een kunstwerk als de maker, de verwevenheid van kunst en werkelijkheid, projectie van identiteit in wat de mens creëert.

Het schilderij is nog om een andere reden suggestief: Leo ontdekt dat de schoen van de weglopende persoon van Lucille is, en kwelt zich vaak met de gedachte dat Bills scheiding op een of andere wijze een oorzaak is voor Marks latere misdragingen.

Telkens wanneer Bill een nieuwe fase in zijn kunstenaarschap ingaat, beschrijft Leo de nieuwe werken in detail, als professional en als vriend. Voortdurend dient de vraag zich aan of en hoe de kunst licht werpt op gebeurtenissen in het leven van Bill en Leo en hun gezinnen - en omgekeerd. Een cluster van thema's - 'verdubbeling', 'spiegeling', en 'beïnvloeding' - duikt telkens op. Violets dissertatie betreft de negentiende-eeuwse 'vrouwenziekte' hysterie - een ziekte waarvan heden ten dage betwist wordt dat ze bestaat. Maar deze niet-bestaande ziekte blijkt, o ironie, binnen de inrichtingen waarin zij behandeld werd vaak 'besmettelijk' geweest te zijn. Violets dissertatie 'besmet' Bill op zijn beurt weer: hij maakt een serie kunstwerken onder het motto 'hysterie'.

Een soortgelijke kruiselingse beïnvloeding speelt in de vader-zoonrelaties. De artistiek begaafde Matthew is in zekere zin de 'geestelijke' zoon van Bill, wat wellicht de vaderlijke gevoelens van Leo voor Mark aanwakkert. Na Matthews dood begint Leo, bij wijze van therapie, een boek over de macabere schilderijen van Goya: ,,Zijn demonen hielpen die van mij op afstand houden''. Maar tegelijk werpt het denken over Goya weer nieuw licht op zijn eigen leven.

Al die spiegelingen en beïnvloedingen leiden er ook toe dat Leo eindeloos piekert over wat nu precies de oorzaken zijn van ingrijpende gebeurtenissen, bijvoorbeeld als Marks naam in verband gebracht wordt met een even gruwelijke als bizarre moord. Mark trekt veel op met de modieuze kunstenaar Teddy Giles, die het publiek graag shockeert met werken waarin gemutileerde lichamen centraal staan, en die prat gaat op het overschrijden van de grens tussen leven en kunst. Zo vormt zijn werk een sinistere pendant van dat van Bill.

De tegenstellingen en dwarsverbanden tussen thema's en personages geven Hustvedts roman een intelligente gelaagdheid die des te aansprekender is omdat ze er absoluut niet mee te koop loopt, maar geraffineerd suggesties doet voor interpretaties. Ik stel deze voor: De liefdes voor mensen en voor kunst zijn verstrengeld. Het waarnemen en ervaren van kunst filtert de ervaringen met onze dierbaren, en onze gevoelens voor onze dierbaren sturen de kunstervaringen.

Dat klinkt als een hartstochtelijk pleidooi voor de kunst. Het is echter niet de enig denkbare conclusie van de roman. Wie doordenkt over de gelaagdheid, realiseert zich dat 'afwezigheid' als een rode draad door het boek loopt; de verleden tijd in de titel wijst er al op. Aan het slot heeft Leo al wie hem lief waren letterlijk of figuurlijk verloren. Hem rest na een lang leven eigenlijk niet veel meer dan de kunst en de herinnering aan zijn geliefden, een herinnering die hij levend houdt in het boek dat wij zojuist gelezen hebben. Daarmee is 'What I Loved' niet alleen een uitstekend geschreven, ontroerende, en spannende, maar uiteindelijk ook een smartelijke roman.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden