Recensie Schilderkunst

De schrijnende leegte van Luc Tuymans

'Mr. Sagawa', Luc Tuymans, 2013. Collectie A.F. Management, LLC. Foto: Studio Luc Tuymans

‘The Return. Luc Tuymans’, tot 17 november in Museum De Pont in Tilburg
 ‘La Pelle. Luc Tuymans’, tot 6 januari in Palazzo Grassi in Venetië
★★★★★

De Belgisch-Nederlandse kunstenaar Luc Tuymans verrast met lege beelden, schilderijen zonder inhoud. Ze beklijven des te meer, blijkt in museum De Pont in Tilburg.

“Dit is een schilderij van Issei Sagawa, een Japanner die naar in Parijs kwam voor een studie aan de Sorbonne. In 1981 nodigde hij een Nederlandse studente uit bij hem thuis. Nadat hij haar had verkracht en vermoord at hij delen van haar lichaam op. Hij werd opgenomen in een kliniek, uitgeleverd aan Japan, en daar woont hij nu als vrij man. Er is een documentaire gemaakt waarin Sagawa vertelt over zijn kannibalisme, daar heb ik dit beeld ook uit.”

Aan het woord is Luc Tuymans, de kunstenaar die het schilderij maakte dat nu in museum De Pont in Tilburg is te zien. Het is een verstild schilderij, van een kleine Aziatische man op een trap, in zachte pasteltinten, moeilijk te rijmen met het nare verhaal. En dat maakt het intrigerend. Tuymans praat razendsnel, half binnensmonds, in Vlaams-Nederlands, op een toon die schommelt tussen irritatie en verveling. Hij heeft het allemaal al vaker verteld, vindt dat het verteld moet worden, maar liefst wel zo snel mogelijk want er is nog meer te doen.

Tuymans schildert al meer dan veertig jaar op bijna dezelfde manier, op een korte excursie naar de film na. In zachte grijs- en pasteltinten – Antwerps licht, zegt hij – werkt hij snel, doelgericht, nooit kost het maken van een schilderij hem langer dan twee dagen. Uitgangspunt is een foto, een beeld, soms uit de media, soms door hem zelf gemaakt. Het gaat hem om het beeld maar vooral om het verhaal erachter: de machtsstructuren, weggemoffelde geschiedenissen, populisme, angst.

Stacato

Al zal je het hem niet horen zeggen, het is een jubeljaar voor Tuymans. Hij is zestig geworden en hij heeft het hele jaar een tentoonstelling op het meest luxe podium dat je je kunt denken: in het Palazzo Grassi in Venetië tijdens de Biënnale, als opvolger van superkunstster Damien Hirst. In mei gaf Tuymans er een rondleiding aan een groep internationale kunstjournalisten. Hooguit één minuut per schilderij, staccato zinnen, onmogelijk bij te benen. “It’s a show for fucking tourists” was een van zijn meest wonderlijke uitspraken.

De thema’s in Venetië waren immers zwaar: het portret van nazi-architect Albert Speer, ansichtkaarten uit Theresiënstadt, en een heel recente serie close-ups van de ogen van wedstrijdduiven. “Chinezen halen ze uit België, aan de ogen kan je zien of ze gezond zijn.”

En nu hangen er dus ook nog vijftig Tuymansschilderijen in Tilburg. Praktisch lastig, vanwege die gelijktijdige grote show in Venetië, toch kreeg het Nederlandse museum geen tweedehands keuzes. Daar is Tuymans’ oeuvre te groot voor – er zijn zo’n zeshonderd schilderijen van hem in omloop.

Zonder bordjes

De tentoonstelling heet ‘The Return’ en is een terugkomst na Tuymans eerdere tentoonstelling in Tilburg in 1995. Toen was Tuymans net bekend, in 1992 had de Belgische kunstpaus Jan Hoet hem op de Documenta van Kassel getoond. Het was de eerste tentoonstelling die Hendrik Driessen als directeur van het nieuwe museum De Pont organiseerde, Tuymans’ eerste expo in Nederland. Nu is het de afscheidstentoonstelling van de directeur.

De gedetailleerde toelichtingen van de kunstenaar, ‘ontmaskeringen’ noemt hij het zelf, hóren bijna bij de schilderijen. Toch koos hij voor een minimalistische presentatie: de werken hangen in Tilburg kaal aan de muur, zelfs het bordje met de titel en jaartal ontbreekt, er is wel een handzaam informatieboekje beschikbaar. Tuymans: “Geen populistische, educatieve presentatie, het publiek mag het zelf ontdekken. Het gaat om de picturale ervaring.”

Geweldslachtoffers

De tentoonstelling in Venetië beslaat het volledige wereldleed, het thema in Tilburg is de tegenpool daarvan: leegte, oppervlakkigheid, namaak. En dat werkt wonderwel. Twee schilderijen van de projectie van een diaprojector zonder dia op een muur – een leeg wit vlak dus. Een schilderij naar een foto van Gondoleezza Rice, de mysterieuze minister van buitenlandse zaken onder Bush over wier privéleven niets bekend was. Drie prachtige schilderijen naar Tuymans’ foto’s van de lege zalen van het museum van Qatar nadat Tuymans er zijn grote overzichtstentoonstelling in 2016 had afgerond. 

Speciaal voor deze tentoonstelling maakte hij ook drie portretten van fictieve gezichten: naar foto’s van tekeningen van Johns en Jane Do, Amerikaanse ongeïdentificeerde geweldslachtoffers. De ogen zijn net wat donkerder dan de rest, zo lijken ze je toch nog aan te kijken.

Tuymans keert terug in Tilburg met beelden zonder inhoud, nepnieuws. Tuymans’ schildermethode kan overkomen als een maniertje, de beelden zijn zorgvuldig gekozen en beklijven juist dankzij de Antwerpse mist. Mooier wil Tuymans de beelden die ons omringen niet maken. Hij confronteert ons ermee, wijst ons erop en laat ze schrijnen.

Lees ook:

Kunstenaars schetsen op de Biënnale van Venetië inktzwarte scenario’s voor de toekomst van de aarde en mensheid

Stijgende zeespiegels, uitgestorven dieren, spooksteden, vervuilde oceanen en het wrak van een vluchtelingenschip. Kunstenaars schetsen op de Biënnale van Venetië inktzwarte scenario’s voor de toekomst van de aarde en mensheid.

Hendrik Driessen zet Museum De Pont zelf wel op de kaart: ‘Subsidie? Nee, dank u’

Vanuit het niets bouwde Hendrik Driessen in 25 jaar De Pont uit tot een spraakmakend museum. ‘Wij willen geen subsidie.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden