Op locatie Lissabon

De Santa Justa: een kerk van licht en schaduw

Beeld Gemma Pauwels

Deze zomer presenteren we u ‘literaire locaties’; hoe kijken schrijvers naar een plek? 
Aflevering 1: Rachel Cusk over de kerk Santa Justa in Lissabon.

Een pogrom, een aardbeving, een brand. De uit 1241 stammende Santa Justa in het centrum van Lissabon heeft vele stormen doorstaan en die verhult ze niet. De restauratie van de in 1959 uitgebrande kerk zou als inspiratie kunnen dienen voor de toekomstige restaurateurs van de Notre Dame.

In de weken na de brand in de kathedraal in Parijs trokken prachtige visioenen aan ons voorbij (een plantentuin onder een glazen dak, een nieuwe toren van kristal) maar ook foto’s van het zwart en grijs beroete, geruïneerde interieur van de kerk. Die plaatjes van de puinresten in de kerk waren fascinerender nog dan de gouden daken of kristallen torens, alsof je beelden zag die iets duisters onthulden dat niet voor je ogen bestemd was.

Misschien kan iets van die geblakerde resten wel gewoon aanwezig blijven in de nieuwe Notre Dame. Over de bijzondere restauratie van de Santa Justa schrijft de Engelse schrijfster Rachel Cusk in haar laatste roman ‘Kudos’ (zonder overigens de naam van de kerk te noemen, maar die vind je zo op internet): ‘De hitte was zo intens geweest dat de stenen waren vervormd en het lood van de ramen was gesmolten.’ De restaurateurs maakten na de brand een ongewone keuze. Ze besloten alleen de bouwkundige kant aan te pakken. De kerk bleef in gebruik maar binnen is alles zwart.

Het trauma van de brand 

‘De muren en het plafond zijn vervormd als in een grot waar de steenlagen zijn uitgezet, en de brand heeft weliswaar alle schilderingen en beelden verzwolgen, maar ook over alles een eigen patina gelegd, waarin je spookachtige beeltenissen meent te onderscheiden’, schrijft Cusk. ‘Overal zijn vreemde halfvormen als van gesmolten was en ergens anders zijn weer kale gedeelten waar het steenwerk door de hitte is gespleten, en lege sokkels en nissen waar dingen ontbreken, en de textuur van het geheel is zo ingrijpend aangetast dat het bijna lijkt alsof het niet door mensenhanden gemaakt is, alsof het door het trauma van de brand een natuurlijke vorm heeft gekregen.’

De schrijfster vindt de aanblik van het interieur van de kerk buitengewoon ontroerend: ‘Eerst dacht ik dat het een grote vergissing was geweest het zo te laten, alsof ze dachten dat het niemand zou opvallen wat er was gebeurd, en als ik mensen daar binnen zag bidden of de mis zag bijwonen, leek het me heel goed mogelijk dat ze inderdaad niets hadden gemerkt. En dat vond ik zo afschuwelijk dat ik alle aanwezigen wel kon toeschreeuwen en dwingen naar de zwarte muren en de leegte te kijken. Maar toen zag ik dat er op plekken waar kennelijk beelden hadden gestaan nieuwe lampen waren aangebracht die de lege plekken aanlichtten. Dat licht had de vreemde uitwerking dat je meer in die lege ruimte zag dan je zou hebben gezien als er wel een beeld had gestaan. Dit schouwspel was niet het resultaat van schandelijke nalatigheid of onbegrip, maar het werk van een kunstenaar.’

Het is de taak van de kunstenaar ons oog te richten op het lijden dat we liever niet hardop erkennen, filosofeert Rachel Cusk. Kunst dient de waarheid, en dient daarom ook de duisternis in het licht te zetten.

Wie weet wordt het bezichtigen van de gepijnigde en niet perfect gerestaureerde Notre Dame alleen maar nog indrukwekkender. Wie deze zomer in Lissabon is kan het in de Santa Justa gaan bekijken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden