De Romantiek in het Noorden: pure schoonheid of juist kitch?

'Schipbreuk op een rotsachtige kust', Wijnand Nuijen, 1837. Foto: Rijksmuseum Amsterdam Beeld x

★☆ In het Groninger Museum is het eerste internationale overzicht van landschapsschilderkunst uit de Romantiek in Noord-Europa (1800-1850) te zien. En ja, daar horen Nederlandse schilders ook bij, al waren de kritieken destijds niet mals.

Een hedendaagse rampenfilm is er kinderspel bij. Angstaanjagend en meeslepend zijn de taferelen op het schilderij 'Schipbreuk op een rotsachtige kust' van Wijnand Nuijen uit 1837. In de branding ligt een omgeslagen schip. Drenkelingen worden het strand opgesleept of worstelen nog in de kolkende zee. Voor sommigen is het al te laat. Het decor is al even dramatisch: onder een dreigende lucht doemen op de achtergrond grimmige krijtrotsen op. Zelfs het zonlicht dat tussen de wolken door kiert, heeft iets sinisters.

Huiveren én genieten is het niet alleen bij deze schipbreuk. Veel meer schilderijen op de tentoonstelling 'De Romantiek in het Noorden', die morgen opent in het Groninger Museum, roepen intense emoties op, van angst maar ook genot. IJzingwekkend mooi zijn ze.

Van striemende stormen tot verstilde maannachten

Bijna honderd romantische landschappen zijn er te zien van schilders uit Nederland, Duitsland, Groot-Brittannië en Scandinavië: vulkaanuitbarstingen, woeste zeeën en striemende stormen, maar ook serene vergezichten, betoverende zonsondergangen en verstilde maannachten. 

Om de ontzagwekkende natuur nog imposanter te laten lijken, dwalen er nietige wezentjes in rond. Of er staat een kruis, een kapelletje of een ruïne van een klooster, wat het landschap een religieuze en mystieke sfeer geeft. En de eenzame figuur die af en toe opduikt, geeft de kijker het gevoel zelf aan de rand van een afgrond te staan of vanaf een rots uit te kijken over de zee.

Het is het eerste internationale overzicht van landschapsschilderkunst uit de Romantiek (1800-1850) in Noord-Europa. Dat ook de Nederlandse romantici erbij zijn is bijzonder, meent directeur Andreas Bluhm van het Groninger Museum. Wat betreft de Romantiek hebben Nederlanders volgens hem altijd het gevoel gehad dat je voor de echt belangrijke romantische werken buiten Nederland moest zijn. 

Hollandse schilders versus buitenlandse 'zwaargewichten'

Dat maakt ook nieuwsgierig hoe de Nederlandse romantici op deze tentoonstelling zich verhouden tot de buitenlanders. Kunnen schilders als Barend Cornelis Koekkoek, Wijnand Nuijen, Johannes Christiaan Schotel, Andreas Schelfhout en andere Hollanders zich staande houden in de confrontatie met buitenlandse 'zwaargewichten' als de Duitser Caspar David Friedrich, de Britten William Turner en John Constable en de Noor Johan Christian Dahl?

In de Romantiek groeide de natuur uit tot een populair thema. Daarvoor werden ook wel landschappen geschilderd, maar alleen als achtergrond van klassieke en Bijbelse thema's of een historische voorstelling. Als het al eens het hoofdonderwerp was, dan werd het afgebeeld als een idyllisch utopia, een geïdealiseerd niet-bestaand landschap. De uitzondering in Europa hierop was Nederland, waar in de Gouden (zeventiende) Eeuw de realistische landschapsschilderkunst tot grote bloei kwam.

'Landschap in de storm', Gerard van Nijmegen, 1804. Collectie Rijksmuseum Twente, foto R. Klein Gotink. Beeld x

Elders werd dit genre pas in de Romantiek opgepikt, toen kunstenaars zich gingen afzetten tegen het rationalisme van de Verlichting. Ze vonden dat dat ten koste ging van de aandacht voor menselijke waarden als emotie, gevoel en sentiment. Op de machtige natuur die in hun ogen als enige zekerheid overbleef met het wegvallen van oude waarden, konden ze hun innerlijke beleving projecteren. 

Ze gingen landschappen schilderen die een bepaalde emotie of stemming oproepen of een persoonlijke opvatting of ervaring verbeelden. Het landschap moest niet alleen gezien, maar ook gevóeld worden. Of, zoals de Franse dichter en kunstcriticus Charles Baudelaire het formuleerde: 'De schilder moet niet alleen schilderen wat hij voor zich ziet, maar ook wat hij in zich ziet'.

Caspar David Friedrich, opgegroeid in een piëtistisch protestants milieu, gaf zijn landschappen een religieuze lading met kruisbeelden. Ook komen vaak eeuwig groene sparren voor op zijn schilderijen, voor hem het symbool voor de hoop op verlossing door Christus. Heel subtiel heeft hij deze elementen verwerkt in het schilderij 'Ochtendnevel in de bergen', misschien wel het mooiste werk op deze expositie.

 In de optrekkende ochtendmist doemt langzaam een berg op, begroeid met sparren. Tussen de nevelslierten door is een klein kruisbeeld zichtbaar op de top. Helaas ontbreekt een schilderij van de karakteristieke rugfiguren waarmee Friedrich zo beroemd is geworden en waarbij een eenzame figuur met de rug naar de kijker in het landschap staat.

Vergankelijkheid

Ook de vergankelijkheid van het menselijk leven was een geliefd thema, dat bijvoorbeeld werd gesymboliseerd met een dode boom. Patriottische gevoelens klinken door in de majestueuze Noorse bergen en valleien van Johan Christian Dahl. Zoals veel romantische schilders, onder wie John Constable en de Zwitser Alexandre Calame, liet hij zich inspireren door de landschappen van de zeventiende-eeuwse Nederlandse schilder Jacob van Ruisdael. 

Woest aantrekkelijk zijn de schilderijen van de Scandinavische romantici, die de noordse natuur in 'vrije, wilde staat' wilden afbeelden. De ruige, bezielde landschappen van de Zweed Marcus Larson en de Noor Knud Baade behoren tot de blikvangers. 

Ondanks de grote verschillen tussen de werken van de ruim vijftig deelnemende kunstenaars, herken je ze toch meteen als romantisch landschappen, omdat ze altijd een bepaalde stemming of soms amper te benoemen emoties oproepen. Niet het landschap is doorslaggevend, maar het gevoel dat het oproept.

Er zitten een paar twijfelgevallen bij, waarbij je je afvraagt wat er nu romantisch is aan het landschap. Dat geldt bijvoorbeeld voor een schilderij van Pierre Louis Dubourcq (de zoon van een Franse koopman die in Amsterdam woonde). In het ogenschijnlijke rustige landschap met maaiende boeren dat hij schilderde in het Duitse Zwarte Woud, blijken pas na aandachtig kijken allerlei toespelingen te zitten op het leven en vooral de dood, zoals een begrafenisstoet die op weg is naar een begraafplaats. Maar ook de halfdode eik op de voorgrond en de stromende beek zijn verwijzingen naar de levenscyclus.

'Wintermorgen', J.W. Bilders. Dordrechts Museum. Beeld x

Achtbaan van emoties

Mensen die gevoelig zijn voor dit soort stemmige landschappen, zullen deze expositie misschien als een achtbaan aan emoties ervaren. Het ene moment staan ze mee te kleumen bij de eenzame figuur in het 'Winterlandschap' van Friedrich, om een zaal verder misselijk te worden bij het zien van de turbulente zee bij het noordelijkste puntje van Noorwegen van Peder Balke. Om vervolgens misschien natte ogen te krijgen bij het door maanlicht beschenen fjord van de Noor Marcus Larson, het weergaloze zonlicht van William Turner en de luchten - 'de belangrijkste spreekbuis van de gevoelens' - van John Constable.

Voor de meer nuchtere kijkers zou het daarentegen ook weleens te veel kunnen worden: al die dramatiek en mysteries, verbeeld in heftig gekleurde zonsondergangen en bloedstollende bergkloven, zilverkleurige maanlandschappen en eenzame figuren in oneindige landschappen. Met als hoogtepunt (of dieptepunt) het schilderij 'De sentimentele' van Johann Peter Hasenclever dat echt over the top is. Een jonge vrouw kijkt door het venster met smachtende blik naar de maan. Pure kitsch.

Misschien is het een geruststellende gedachte te weten dat ook de Nederlandse kunstcritici in de negentiende eeuw aanvankelijk grote moeite hadden met de romantische landschapsschilderkunst. Romantiek en Hollanders, gaat dat wel samen? Ze misten de 'eenvoud en waarachtigheid' die ze zo kenmerkend vonden voor de Nederlandse schilderkunst. 

Overdreven dramatisch

Het publiek lustte er wel pap van, maar de critici vonden het gros van de romantische landschappen te bombastisch, overdreven dramatisch en extreem in kleurgebruik. Ook de jonge Wijnand van Nuijen kreeg ervan langs. Zijn indrukwekkende schilderij van de schipbreuk werd betiteld als 'louter effectbejag'. Later draaiden de critici bij. Na de vroege dood van Nuijen op 26-jarige leeftijd aan tbc, kreeg hij herwaardering en heette hij ineens een genie en belangrijkste vernieuwer van zijn tijd. Zijn 'Schipbreuk' wordt nu gezien als een van de hoogtepunten van de Nederlandse Romantiek.

De Nederlandse romantici vallen beslist niet uit de toon in dit internationale gezelschap. Bij Schelfhout, Schotel en Koekkoek, hét boegbeeld van de Nederlandse Romantiek, lag dat min of meer voor de hand. Nuijen met zijn schipbreuk is een verrassende uitschieter. Dat geldt in niet mindere mate voor Johannes Tavenraat, wiens schilderijen vaak niet groter zijn dan een ansichtkaart. 'Het onweer' van een hertje op de vlucht voor het noodweer behoort tot de pareltjes. En dan is er ook nog de onbekende Nederlander Alexander Wüst. Je kunt de spetters haast voelen als je voor zijn 'Grote waterval in het Hardanger Fjord' staat. Met deze heerlijke tentoonstelling, die de kijkers hoe dan ook niet onberoerd zal laten, is het aangenaam overwinteren in Groningen.

Virtueel panorama

Zelf ook in een romantisch landschap ronddwalen? Voor de liefhebbers van romantiek, fantasie en illusie heeft het Groninger Museum een virtueel panorama laten maken. Bezoekers 'wandelen' in de natuur, waarbij ze verschillende landschappen passeren, van lieflijk tot dreigend en mysterieus. Dit panorama maakt deel uit van de paralleltentoonstelling 'Ook Romantiek' die t/m 2 april loopt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden