Expositie'Lucassen: de gelukkige schilder'

De rebuskunst van Reinier Lucassen is zelfs voor ‘beeldend’ slechtzienden nog te begrijpen

‘Chapeau contra chaos’ van Reinier Lucassen.Beeld Gert Jan van Rooij

Reinier Lucassen schildert makkelijk herkenbare voorwerpen en personen in frisse kleuren. Ondanks die herkenbaarheid lijkt zijn werk vaak op een rebus, maar wel eentje met een knipoog. Het Kunstmuseum in Den Haag toont een overzicht van zijn werk. 

Je hebt mensen die niet of slecht teksten kunnen lezen, die noemen we analfabeet of dyslectisch. Maar wie is er slecht in het herkennen van afbeeldingen? Reinier Lucassen (1939) nam in 1967 de proef op de som en maakte een schilderij met boven in het doek een blauwe, wollige vorm, met het woord ‘wolk’ eronder. Daaronder vulde hij twee vlakken met groene verticale streepjes: twee keer ‘Gras’. Het kunstwerk noemde hij ‘Landschap (serie voor beeldend slechtzienden)’.

Het effect is zo banaal dat het z’n uitwerking niet mist. Want je vraagt het je meteen af: hoe komt het dat iedereen bij zo’n vorm begrijpt dat er een wolk wordt bedoeld? Zijn dat niet dezelfde soort afspraken als die voor de letters gelden? En hoe kan het dat vrijwel iedereen ze meteen begrijpt? Ooit een beeldend slechtziende ontmoet?

De vraag hoe je met beeld, met herkenbare vormen, een boodschap kunt overbrengen, houdt Lucassen al z’n hele leven bezig. Hij heeft er in de loop van de tijd op meerdere manieren oplossingen voor bedacht: combinaties van letters, cijfers en symbolen schudt hij regelmatig uit over z’n frisse, altijd in heldere tinten geschilderde werk. Niet onbelangrijk ingrediënt: een flinke dosis humor. En daarnaast haalt hij veel inspiratie uit mensen met een beeldend scherpe blik: collega-kunstenaars. 

In Kunstmuseum Den Haag is nu een overzichtstentoonstelling te zien van zijn werk, van de jaren zestig tot aan 2020 – Lucassen is nog steeds actief. Vanaf het begin knallen de kleuren en vormen op de bezoeker af. Frisgroen voor het gras, helderblauw voor de lucht, lichtroze voor het naakte vrouwenlichaam dat als een pop op haar rug ligt, de ogen opengesperd en op de toeschouwer gericht.

'Enige voorbeelden van succesvol cultureel ondernemerschap'.Beeld Kunstmuseum Den Haag

Naast deze schilderijen hangen de werken die Lucassen ‘modificaties’ noemt: collages van bestaande schilderijen, soms op de rommelmarkt gekocht, soms van hemzelf, aangevuld met teksten in vrolijke plakletters, speelgoedfiguurtjes, knopen en andere vondsten.

Bijna alle grote Nederlandse musea hebben wel werk van Lucassen in hun vaste collectie, maar zijn naam (die hij het liefst zonder voornaam gebruikt, omdat dat beter klinkt) is vooral in kleine kring bekend. Hij heeft altijd zijn eigen route gezocht in de kunst.

Lucassen voltooide de opleiding voor tekenleraar en had vanaf begin jaren zestig tentoonstellingen. In die beginjaren paste zijn deels figuratieve werk nog heel goed in de pop-artkunst van die tijd, vanaf de jaren zeventig was het abstractie dat de klok sloeg en werd schilderkunst nauwelijks nog serieus genomen: Lucassen moest zijn eigen weg vinden.

In Den Haag is te zien dat dat heel goed is gelukt. Het werk is dwars door elkaar opgehangen: schilderijen van de jaren zestig naast meest recente werken, en alles ertussenin. ‘Thematisch’ zou je bij andere kunstenaars zeggen, maar dat is bij Lucassen niet gepast. Ieder werk is en werkt ook als een rebus, en het kost de bezoeker even om de codes te herkennen. Eén goede oplossing is er zelden, het gaat Lucassen er namelijk juist om tegenstrijdige uitspraken te doen binnen één beeld.

Dat betekent dat er vooral veel gekeken, gepuzzeld en vooral ook gegrinnikt kan worden bij de tentoonstelling. Kijken naar de mooie, trefzeker geschilderde vormen, lijnen, punten. Naar portretten van mensen in ongemakkelijke situaties, vaak aangeduid met een voornaam of alleen een letter. ‘Vrouw met Picassohoofd’ is makkelijk. ‘Groot Hollands naakt’ is ingewikkelder.

‘Groot Hollands naakt’.Beeld Centraal Museum

Het al eerder genoemde grote doek uit 1969 met de vrouw-als-pop, liggend op een bank. Naast haar een groot raam met uitzicht op een weide en blauwe lucht. Het vensterglas is gebroken, het zweeft nog net boven de grond, met op elk stukje glas een puzzelstukje van het uitzicht. ‘Magritte’ heeft Lucassen erbij geschreven: verwijzing naar de surrealistische schilder die ook zulke uitzichten kon schilderen.

In een hoekje bij de naakte vrouw staat nog een naam: Wesselmann. Uit de catalogus blijkt dat dat de naam is van een Amerikaanse kunstenaar die in de jaren zestig bekend werd met een serie van Great American Nudes – het was aardig geweest als dergelijke hints ook in de tentoonstelling beschikbaar waren. Lucassen heeft hiermee dus een Hollandse variant op die serie gemaakt. Maar wat hij er precies mee bedoelde, blijft aan de toeschouwer.

Niet verwonderlijk bij zo’n taalkundig ingestelde kunstenaar zijn de titels vaak al de helft van het kunstwerk. Vooral de laatste jaren amuseert de kunstenaar zich er duidelijk mee, alsof de beeldrebussen toch niet voldoende waren. De kunstenaar geeft vrolijk vanaf de zijlijn commentaar op de wereld om hem heen, op dictators, kunst, kitsch en cultuurbeleid.

Treffend is de assemblage uit 2019 met de titel ‘Herdershond vermomd als achteruitkijkspiegel beschermt Nederlands cultureel erfgoed bijvoorbeeld de molens maar zeker de klompen’, met, inderdaad, een achteruitkijkspiegel en een plaatje van een klomp met molens. Zelfs begrijpelijk voor de beeldend slechtzienden.

★★★★☆

‘Lucassen: de gelukkige schilder’, tot 7 juni in Kunstmuseum Den Haag. kunstmuseum.nl

Lees ook:

Kijken naar Mark Manders is hard werken, en vervolgens beloond worden

De grote overzichtstentoonstelling van Mark Manders in het Bonnefantenmuseum eist scherpe aandacht van de bezoeker. Die moeite wordt rijkelijk beloond.

Musea staan in de rij voor vrouwelijke surrealisten

Recensie - ‘De tranen van Eros. Moesmans surrealisme en de seksen’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden