recensie

De puurheid van emoties

Hoe alles moest beginnen; Thomas Verbogt. Beeld rv

Thomas Verbogt, de meester van de herinneringen, over een levenslange liefde, van idylle tot berusting. 

Een boek dat je leest reageert natuurlijk in belangrijke mate ook op de andere boeken die je er toevallig omheen leest. Toen ik me aan Thomas Verbogts ‘Hoe alles moest beginnen’ zette, had ik net Rob van Essens ‘Winter in Amerika’ met zijn verhulde bedoelingen gelezen. Daarnaast grasduinde ik alvast in de overdadige en heftige gebeurtenissen in Max Pams ‘Leviathan of het hart in de steen’ en genoot ik op de achtergrond, elke dag een paar hoofdstukjes mondjesmaat proevend, van de briljante stijl in Anthony Burgess’ ‘Machten der duisternis’. Niets van dat alles in het jongste boek van Verbogt, dat een wonder van eenvoud is. Als een ‘Lied ohne Worte’ van Mendelssohn tegenover het parelende, halsbrekende pianospel van Chopin en Liszt, een bosje veldbloemen temidden van zorgvuldig opgemaakte dure boeketten.

Thomas Verbogt is de meester van herinneringen en weemoed. In de ongeveer dertig romans, toneelstukken en andere teksten die hij tot nu schreef, keert hij steevast terug naar het verleden om te zien wat ervan is overgebleven; meestal vermoed je ook een autobiografische achtergrond.

Het zijn warme, liefdevolle teksten over een jeugd in de buurt van Nijmegen, van een terugblikkende oudere die probeert er lijnen en betekenis in te ontdekken, vaak vergeefs want een van de dingen die Verbogt laat zien is dat het verleden ongrijpbaar is en net als dromen slechts flarden en fragmenten overlaat.

Jeugdvriendinnetje

In zijn vorige roman, het publiekssucces ‘Als de winter voorbij is’ waarmee hij genomineerd werd voor de Libris literatuurprijs 2016, blikte de schrijver terug op een vakantieliefde die misschien bijna niks had voorgesteld maar toch zijn sporen had nagelaten. Iets dergelijks is ook het geval in ‘Hoe alles moest beginnen’. Thema: boy meets girl. De jonge Thomas leeft met zijn speelkameraadje Licia in een geheel eigen fantasiewereld. In vier parten beschrijft Verbogt wat Licia voor Thomas betekent, als jeugdvriendinnetje, later in zijn studententijd, wanneer hij een jaar of veertig is en ten slotte op oudere leeftijd.

Het eerste deel is een dromerige idylle, de wereld begin jaren zestig met twee kinderen die alleen met zichzelf bezig zijn, met ergens boven hen al die geheimzinnige ouderen. Steeds is ook de terugblikkende schrijver aanwezig die probeert zijn herinneringen een plaats te geven: “Ik zie ons vaak terug, in die dagen. Het is ruim een halve eeuw later, volle, overvolle jaren waarvan veel minder overbleef dan ik dacht. Ik zit te mijmeren in de namiddag, het beste tijdstip van de dag, ik drink een glas wijn, Stella speelt in de achterkamer piano, ik voel mijn leven om me heen als iets wat me beschermt, wat verder nooit zo is, alleen soms op namiddagen, ik hoef niet eens mijn ogen te sluiten, we lopen door onze oude buurt, Licia en ik, we zijn zes jaar of acht of twaalf, het laatste jaar van de lagere school, ons laatste gezamenlijke jaar in onze kindertijd, waarna zij vertrok, met haar vader naar zijn nieuwe vrouw.” Zoete, soms pijnlijke herinneringen.

De tekst loopt door onder de afbeelding 

Schrijver Thomas Verbogt Beeld Bob Bronshoff

In het tweede deel raken de twee los van elkaar. Heel subtiel, haast onmerkbaar beschrijft Verbogt de bittere smaak van het afscheid en de verwijdering, de irritaties om de verloren fantasiewereld: “Er moet een nieuw verzonnen leven komen dat alleen van mij is, maar ik moet er eerst voor zorgen dat ik in een andere tijd verzeild raak en in een andere omgeving, een nieuwe ruimte om me heen.” Als ze allebei veertig zijn zien ze elkaar opnieuw, helemaal uit elkaar gegroeid maar met nog steeds die band uit het verleden, terwijl op het laatst, rond hun zestigste een aantal gebeurtenissen uit hun jeugd (de dood van Licia’s moeder, de wraak op een vermeende pederast) aan het licht komen.

Niets in Verbogts verhaal, op misschien de laatste onthullingen na, is spectaculair, bedoeld om aandacht te trekken. Integendeel, hij schetst in zekere zin keer op keer ons aller levensgang, de verloren jeugd, de toenemende melancholie, de berusting dat alles gaat zoals het gaat.

Schets van gevoelige wereld

Met zijn eenvoudige, oprechte stijl zonder versieringen en relativeringen, richt hij zich direct tot het hart van de lezer. Misschien is het meest bijzondere aan boeken als ‘Hoe alles moest beginnen’ wel dat de schrijver zich niet schaamt voor zijn emoties. Geen sublimering, geen hoge woorden, maar mensentaal voor mensengevoelens. Het meest wezenlijke wat Verbogt je meegeeft is dat je al groeiende, afscheid nemende, ouders en geliefden begravende, langzaam tot inzichten komt, dat alles wat je meemaakt ergens toe dient. Zoals hier, wanneer Licia verhuist: “In die radeloze periode wist ik voor het eerst zeker dat wat je echt wezenlijk belangrijk vindt, alleen maar in jezelf kan leven.”

Eigenlijk is het een onmogelijke opdracht die Verbogt zichzelf met zijn schrijven geeft, de binnenkant van de mensenziel tonen, zonder opsmuk of gepsychologiseer, maar vol sentimenten, aanvechtingen en twijfels. Het is een gevoelige wereld die hij schetst, die van de pure aanvechtingen; je kunt er makkelijk cynisch over doen, het wegzetten als sentimentele kitsch maar de waarheid is dat Verbogt je met zijn zoektocht naar de kern van gevoelens werkelijk weet te ontroeren, een beetje zoals het ‘Trio Elegiaque’ van Rachmaninov dat doet, dat ergens in dit boek genoemd wordt: onversneden romantiek in een atonale tijd.

Met zo nu en dan een golf van pure extase: “Het is ook de gedachte dat nu alles op mag houden, want beter kan het leven niet zijn en hierna is het leven alleen nog maar een verhaal dat je leest en zo nu en dan meemaakt, maar wat het leven leven maakt, is nu, deze paar seconden die zo kolossaal van omvang zijn en gedurende die paar seconden eeuwiger dan de eeuwigheid lijken. Dit is het, dit is alles, alles, alles.”

Thomas Verbogt

Hoe alles moest beginnen

Nieuw Amsterdam; 240 blz. € 19,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden