InterviewMovies that Matter

De producente van Quo Vadis, Aida?: ‘Karremans een lafaard? Ik zie dat genuanceerder’

Tolk Aida (gespeeld door Jasna Djuricic) en commandant Thom Karremans (Johan Heldenbergh). Beeld
Tolk Aida (gespeeld door Jasna Djuricic) en commandant Thom Karremans (Johan Heldenbergh).Beeld

Als Nederlandse producente van een speelfilm over de Srebrenica-tragedie had Els Vandevorst een bijzondere rol. Ze kon zich vooral vinden in de genuanceerde toon van Quo Vadis, Aida?

Op een filmfestival had ze de Bosnische filmmaakster Jasmila Zbanic al eens gesproken, ‘zo even vijf minuten, tussen piano en barkruk’. Pas toen ze het script las realiseerde Els Vandevorst zich hoe belangrijk Quo Vadis, Aida? zou kunnen worden. “Jasmila had al veel research gedaan, veel Nederlanders gesproken en een overtuigend scenario geschreven, met veel menselijkheid. Dat vond ik heel sterk.”

De val van moslimenclave Srebrenica, onder Nederlands militair toezicht: het onderwerp ligt in dit land zeer gevoelig. Toch een ander project dan de producente van onder meer de western Brimstone gewend was. Ze was betrokken bij belangrijke keuzes in het maakproces.

1. Karremans heet gewoon Karremans

De militairen van toen worden in de film met naam en toenaam genoemd. Vandevorst: “Ik stelde me de vraag: wordt iemand persoonlijk in diskrediet gebracht? Ik vond van niet. Ja, de film laat zien dat kolonel Karremans de ­controle verliest. Maar je ziet ook zijn menselijkheid. Zouden jij en ik het heel anders hebben gedaan? Jasmila ­vertelde over de beelden waarin Karremans en generaal Mladic met elkaar praten over terugverlangen naar thuis en kinderen. Heb je kinderen, vroeg Mladic. Karremans had ja gezegd. Maar hij had geen kinderen. Dat heeft me zo ontroerd, dat hij zelfs dat niet durfde te zeggen. Je kunt zeggen: wat een lafaard, maar ik wil daar genuanceerder naar ­kijken.”

2. Niet alle Nederlanders dragen een korte broek

Jasmila Zbanic was een tiener toen de oorlog in haar land woedde. Ze had een duidelijk beeld van de Nederlanders: Blauwhelmen in korte broek. De costumière, Ellen Lens, heeft dat beeld een beetje moeten sturen, vertelt Vandevorst: “Maak het niet plat, heeft ze gezegd. Wees voorzichtig met hoe dat werkt in film, zonder dat je te veel afwijkt van de werkelijkheid.”

3. Een Vlaming speelt Karremans

Het zoeken naar acteurs voor de rollen van de militairen was een intensieve samenwerking met de regisseur, die er veel voor naar Nederland reisde.

In eigen land vonden Vandevorst en haar casting director geen beschikbare acteur voor de rol van Karremans. Even was er sprake van een Fransman van naam, maar de producente drong aan op een Nederlandstalige acteur. Het werd de Vlaming Johan Heldenbergh. “Hij heeft dat flegmatische, het juiste loopje. En hij kon zijn eigen snor laten staan, haha.” En ja, dat hij geen Nederlander is, maakte de rol net iets minder beladen.

Els Vandevorst: 'Zouden jij en ik het heel anders hebben gedaan dan Karremans?' Beeld
Els Vandevorst: 'Zouden jij en ik het heel anders hebben gedaan dan Karremans?'

4. Toch filmen in de hitte

Tijdens de opnamen was Vandevorst vaak op de set te vinden. Dat ligt bij een internationale coproductie op een verre locatie niet voor de hand. Maar dit was anders, dat zagen de partners uit landen als Oostenrijk, Roemenië en Polen ook wel.

Bij de scènes met Nederlandse acteurs was Vandevorst erbij, en dat vergrootte haar betrokkenheid bij de film. Vooral de massascènes maakten indruk. De oorlog was thematisch aanwezig in Zbanic’ eerdere films Grbavica en For Those Who Can Tell no Tales. Vanwege die betrokkenheid wilden veel mensen die het destijds hebben meegemaakt, nu figurant in haar film zijn.

“De bedoeling was om niet na 1 mei te filmen op de plek waar de compound was nagebouwd – het zou te warm worden. Maar ja, het liep anders en zo hebben we tot midden juli gedraaid. Honderden mensen op een betonnen plaat, in de hitte, met hun herinneringen: die scènes zijn heel levensecht geworden. Dat was gruwelijk om te zien.”

Tijdlijn Srebrenica

1995

Tijdens de burgeroorlog in voormalig Joegoslavië werd de Bosnische stad Srebrenica door de VN tot veilige enclave verklaard, beschermd door een internationale vredesmacht. In juli 1995 bewaakten zo’n vierhonderd Nederlandse Dutchbat-militairen de enclave, toen Servische troepen onder leiding van Ratko Mladic de stad binnendrongen.

Commandant Thom Karremans gaf leiding aan Dutchbat III, Robert Franken was zijn plaatsvervanger. Toen zij geen luchtsteun kregen, werden de Bosniërs in bussen afgevoerd. Gescheiden van vrouwen en kinderen werden vervolgens zo’n achtduizend mannen en jongens door de Serviërs vermoord.

2002

Tn 2002 viel het kabinet-Kok II na het verschijnen van het Niod-onderzoeksrapport over de gebeurtenissen in Srebrenica.

2017

In 2017 oordeelde het Haagse gerechtshof dat de Nederlandse staat voor 30 procent verantwoordelijk was voor de dood van 350 Bosnische mannen. In 2019 werd dit aandeel door de Hoge Raad bijgesteld naar 10 procent.

2021

Begin dit jaar maakte het kabinet bekend dat de Nederlandse militairen met een symbolisch bedrag van 5000 euro erkenning krijgen voor hun inzet destijds.

Tot op heden zijn niet alle verdwenen Bosnische slachtoffers teruggevonden.

De val van Srebrenica wordt jaarlijks op 11 juli in Den Haag herdacht.

Wilt u Quo Vadis, Aida? zien? Klik hier voor meer informatie en kaartverkoop.

Movies that Matter is een filmfestival over mensenrechten. Het vindt plaats in Den Haag, van 16 tot en met 25 april 2021. Ga voor recensies en interviews met regisseurs naar trouw.nl/moviesthatmatter.

Lees ook:

Hans Blom staat nog steeds achter ‘zijn’ Srebrenicarapport: ‘Historici moeten geen rapportcijfers geven’

Verwarring, commotie en speculaties streden na de val van Srebrenica om voorrang. Wat was er precies gebeurd? Historicus Hans Blom kreeg in 1996, als kersverse directeur van het Niod, de opdracht het uit te zoeken. Een kwarteeuw later blikt hij terug op die turbulente periode en het ruim 3000 pagina’s dikke rapport dat het onderzoek opleverde.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden