Review

De president van goed en kwaad

George W.Bush deelt de wereld overzichtelijk in, in 'goed' en 'kwaad', het liefst zelf in 'Het Goede' en 'Het Kwaad'. De filosoof Peter Singer, ethicus, voelde zich door Bush' redeneertrant gerechtigd om de daden van de president aan diens eigen ethische normen te onderwerpen. Hij schreef een onthutsend boek.

De morele begrippen 'goed' en 'kwaad' hebben slechts een beperkte reikwijdte in de internationale politiek. Daarin gaat het eerder om belangen en invloeden, die door machtsrelaties ondersteund worden.

Zeker, het is plezierig als een land dat je nodig hebt om economische of militaire redenen ook een aantal kenmerken vertoont die dat land moreel 'goed' maken: liever een democratie dan een abjecte dictatuur als bondgenoot. Maar als de politieke realiteit het vereist, zullen ethische scrupules snel opzij geschoven worden om belangen veilig te stellen.

Staatshoofden en politici schuwen dan ook meestal al te moralistische termen. Als je die te snel hanteert, verlies je je politieke flexibiliteit. Wie vandaag bepaalde landen als 'slecht' of als 'het kwaad' betitelt, kan morgen -als hij ze misschien nodig heeft- moeilijk alles simpel inslikken. De grijze nuances passen beter in de politiek dan de scherpe 'zwart-witte' termen van het morele oordeel.

Natuurlijk maken politici in extreme situaties wel degelijk graag gebruik van morele retoriek. Niets werkt tenslotte beter om mensen te mobiliseren dan het afschilderen van de eigen natie als goed en de tegenstander als slecht. Er is geen strijd die met meer overtuiging wordt gevoerd dan die van het goede tegen het kwaad.

Op bovenstaande regel in de politiek bestaat één grote uitzondering: George W. Bush, de president van de Verenigde Staten. In bijna al zijn toespraken heeft hij het over good en evil. Met behulp van deze moreel geladen termen verdeelt hij de politieke werkelijkheid in goeden en slechten, vrienden en vijanden.

Bush gaat zelfs nog verder. Hij ziet zijn politieke missie als een strijd tegen 'het kwaad'. Niet simpelweg tegen slechte mensen maar tegen het kwaad als een eigen werkelijkheid. In 319 toespraken sinds zijn inauguratie heeft hij het maar liefst 914 keer over 'het kwaad' gesproken, als zelfstandig naamwoord, terwijl hij het 182 maal over slechte daden of mensen had.

Deze getallen stammen uit 'The President of Good and Evil', een verrassend recent werk van de wereldberoemde Australische ethicus Peter Singer. Deze vader van de dierenrechten-beweging, die al enige tijd in de Verenigde Staten doceert, houdt zich de afgelopen jaren vaak met internationale politieke vraagstukken bezig. Zo publiceerde hij twee jaar geleden een gedegen studie over globalisering: 'One World'.

In 'One World' stonden Singers ethische beschouwingen hier en daar wel erg ver van de politieke werkelijkheid. Dat is in 'The President of Good and Evil' nauwelijks het geval. Als Bush naast president ook de grootste moralist van de Verenigde Staten is, wordt het passend dat een ethicus hem de maat neemt. Wie het voortdurend over goed en kwaad heeft, kan verwachten dat zijn daden aan zijn eigen morele normen worden getoetst.

Hoe vanzelfsprekend dit ook mag lijken, het is zelden gedaan en zeker niet zo consequent en vasthoudend als Singer doet. De meeste politieke commentatoren nemen Bush op dit punt niet serieus. Zij zien zijn morele terminologie vooral als cynische retoriek waarachter een totaal andere politiek schuilgaat. De morele idealen van Bush zouden alleen maar een smerig politiek spel bedekken. Singer neemt Bush op zijn woord. Hij gelooft niet dat iemand zo lang en overtuigend toneel kan spelen. Dus gaat hij onderzoeken wat de president waarmaakt van zijn moreel geladen uitspraken.

Dat levert een ronduit onthutsend boek op. Of het nu over de binnenlandse of de buitenlandse politiek gaat, steeds toont Singer aan dat Bush de meeste morele waarden die hij uitdraagt met voeten treedt. Wat nog erger is, in de ethiek van Bush blijkt geen enkele coherentie te zitten. Stamcelonderzoek op embryo's is in de Verenigde Staten bijvoorbeeld aan banden gelegd vanwege de 'heiligheid van het leven'. Dat laatste principe wordt weer snel vergeten als het om de bombardementen in Irak gaat.

Tevergeefs probeert de ethicus de morele uitspraken van de Amerikaanse president in een bestaand ethisch systeem onder te brengen om deze zo te kunnen rechtvaardigen. Dat blijkt onmogelijk, omdat Bush zoals Singer vriendelijk stelt, 'een weinig reflexief persoon' is. Hij oordeelt, zoals hij zelf stelt, vanuit een moreel instinct, een gevoel. Daar heeft Bush een absoluut vertrouwen is. ,,Ik voel zelf wat juist is, ik heb mijn adviseurs nodig om mij te vertellen waar Kosovo ligt'', zei hij eens spontaan.

Singer laat duidelijk zien dat dit een levensgevaarlijke houding is voor een politicus. Bush wist bijvoorbeeld al bij voorbaat dat Saddam 'slecht' was. Hij bleek zijn staf nodig te hebben om dit morele oordeel met politieke redenen te onderbouwen, die een aanval mogelijk maakten. Singer laat goed gedocumenteerd zien dat de beslissing om Irak aan te vallen in hoofdlijnen al genomen was, voordat de argumenten ervoor uitgewerkt waren.

Deze uitvoerige documentatie maakt 'The President of Good and Evil' tot een rijk en informatief boek. Alle belangrijke affaires waar president Bush tot nu toe mee te maken heeft gehad, passeren op heldere wijze de revue. Steeds weet Singer scherp de kern ervan te schetsen, zodat ook de niet-Amerikaanse lezer goed ingevoerd wordt in de problematiek.

'The President of Good and Evil' is om deze reden voor Nederlanders -er staat een vertaling op stapel- dan ook sterk aan te bevelen tussen alle andere Bush-boeken. Tegelijk met de studie van Singer las ik 'The Book on Bush' van twee bekende progressieve publicisten Eric Alterman en Mark Green. Als niet-Amerikaanse lezer word je in dit boek wel heel erg bedolven onder feitjes, achtergronden en intriges. De vele bomen maken hier het bos moeilijk zichtbaar.

Singer biedt in zijn boek juist een goed overzicht van het woud van uitspraken en daden van Bush. Gevoegd bij zijn ethische scherpzinnigheid maakt dit 'The President of Good and Evil' tot een fascinerend boek voor Europeanen die de moraal en de politiek van de machtigste man op aarde beter willen leren kennen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden