Review

De pracht en praal van de zijderoute

Een Europalia-expositie in Brussel maakt duidelijk dat de befaamde zijderoute veel meer was dan alleen een handelsroute. Handel voeren was geen eenrichtingsverkeer.

Te midden van omvangrijkere manifestaties tijdens het Europalia-festival lijkt er voor ’De Zijderoute’ in de Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis in het Jubelpark slechts een bescheiden rol te zijn weggelegd. Schijn bedriegt, want deze tentoonstelling biedt met ruim 160 objecten een van de mooiste en meest inzichtelijke China-presentaties.

De zijderoute spreekt op grond van romantische verwachtingen veel bezoekers aan – het begrip werd tijdens de late Romantiek door een Duitse geograaf bedacht – maar in de praktijk blijkt het een complex onderwerp. In het verleden bleek dat maar weinig tentoonstellingsmakers er grip op hadden. Het Brusselse museum was dan ook zo slim om alleen het ’Chinese’ deel van de handelsroute te belichten. Dat levert op zich al een enorm potentieel aan te exposeren informatieve beelden op.

Want het begrip ’zijderoute’ mag dan zo simpel klinken, achter ’route’ gaat een heel stelsel van handelswegen schuil die ergens in het verre oosten van China begonnen en zich over onherbergzame gebergten, over eindeloze steppen en woestijnen tot aan Byzantium en Venetië op het grensvlak van oost en west uitstrekte.

Bepaalde trajecten trokken een noordelijk spoor; daar kwamen de karavanen via de Gobi woestijn en de noordkant van de Himalaya in Oezbekistan uit om ten slotte de zeehavens van de Zee van Azov en de Zwarte Zee te bereiken, vanwaar schepen vertrokken naar de Middellandse Zee. Een veel zuidelijke route leidde door de Taklamakan woestijn, kende een zuidwaartse afsplitsing naar het noorden van Afghanistan, om daarmee weer samen te vloeien met een aftakking naar Iran, naar Bagdad en Antiochië ten zuiden van het huidige Turkije. Lokaal vonden de zijderoutes aansluiting op kleinere handelswegen die waarschijnlijk al veel langer hebben bestaan.

Het bestaan van een of meer handelsroutes over land naar het Verre Oosten roept tegelijk de vraag op waarom het zo lang heeft geduurd tot er een vaarroute naar hetzelfde gebied werd gevonden. Pas in de 17de eeuw geraakten Hollandse, Engelse en Portugese schepen voorbij de Kaap, om vandaar koers te zetten naar India, Indië en Ceylon (het huidige Sri Lanka). Hoewel menig schip op die reizen is verloren gegaan, waren ze toch uitstekend geschikt voor de grote vaart; anders dan de middeleeuwse koggen die nooit verder kwamen dan de Noordzee en de Oostzee, of op zijn best de Middellandse Zee. Schepen uit China dreven handel met vrijwel alle landen in Zuidoost- Azië, maar ze voeren niet verder dan wat waarschijnlijk de Afrikaanse oostkust is geweest. Eigenlijk deden de Grieken het nog het slimste: ze koloniseerden de kusten van de Middellandse Zee tot de verre Zwarte Zee en creëerden zo een systeem van uitwisseling van handelsgoederen.

’De Zijderoute’ rekent ook af met een ander vooroordeel: handel voeren was geen eenrichtingsverkeer. Goederen (of slaven, want de handel in mensen is een millennia oud verschijnsel) die langs de verschillende routes werden vervoerd, zorgden niet alleen voor culturele beïnvloeding als ze eenmaal ter plekke waren gearriveerd. Ze brachten ook nieuwe technieken in het arbeidsproces mee (de Chinezen exporteerden met de zijde waar de route zijn naam aan ontleent hun eigen werkwijze, maar zijde werd ook door de steppenvolkeren geweven) en ze waren van invloed op lokale religies en filosofische denkwijzen. Zonder de ’zijderoute’ was er geen wereldhandel geweest, en hadden glas en aardewerk zich nooit zo snel vanuit Egypte en Mesopotamië (het huidige Iran en Irak) kunnen verspreiden. Rond de vijfde eeuw voor Christus moeten Chinese kunstenaars in aanraking zijn gekomen met Romeinse sieraden van glas, die ze onmiddellijk trachten te imiteren. Tot zeker 200 na Christus verraadt het Chinese glas invloed van Romeinse voorbeelden. Perzisch glas uit 600 na Christus is recent opgegraven in goed geconserveerde grotten.

Staat de Zijderoute wat de culturele interactie betreft bij vrijwel elke participerende natie in een goed blaadje, met de militaire kwaliteiten was het minder goed gesteld. Het kon niet uitblijven dat op strijd en verovering beluste steppenruiters met begerige ogen naar dit stelsel van wegen keken waardoor je je zo snel kon verplaatsen. Wat dat betreft waren de Chinezen zelf in het nadeel: ze kenden geen bereden legers. In de tijd van Confucius (6de-5de eeuw voor Christus) bezat het Chinese keizerrijk nog geen cavalerie. Die werd pas tijdens de Tangdynastie (608-917 na Christus) geïntroduceerd. Voor strijd te paard moesten vreemde ruiters worden ingehuurd.

De verschillende handelsroutes hebben het een kleine 2000 jaar weten uit te houden. Hoewel er voordien al veel contacten waren, kreeg de handel rond 200 voor Christus een forse impuls en leefde ze voort tot diep in de Middeleeuwen. Handel met China is er natuurlijk ook na de teloorgang van de global A1 gebleven. Nog in de 17de eeuw kregen de Osmaanse vorsten in Constantinopel scheepsladingen met blauw gekleurd Chinees porselein onder ogen dat van enorme invloed zou worden op het Osmaanse en ook Hollandse en Engelse aardewerk. De Osmanen raakten bijzonder gecharmeerd van de elegant verbeelde pioenrozen die ze in duizendvoud op hun eigen aardewerk overzetten. Omdat de koopvaarders ook noordelijker zeeën bereikten, kwamen Portugal, Holland en Engeland al even zeer onder de bekoring van het Chinese porselein.

Maar die handel stond al los van de zijderoute. De teloorgang van het begrip ’zijderoute’ heeft te maken met verschillende oorzaken. Een daarvan is de afnemende handel in het product waaraan de route zijn naam ontleent. Voor de Chinezen was zijde behalve een officieel geschenkartikel een soort van betaalmiddel – ze kregen er westerse luxeartikelen voor in de plaats. Wereldhandel is altijd gebaat geweest bij vrije grenzen. Toen de islam zich pijlsnel in oostwaartse richting verspreidde, werden er ’over land’ automatisch barrières opgeworpen. Toen de scheepvaart technisch zo ver was ontwikkeld dat ze het eigen werelddeel kon verlaten, ontstonden nieuwe handelspatronen die de aloude en toch al beknotte zijderoute overbodig maakten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden