Pilecki tijdens het communistische showproces waarin hij ter dood veroordeeld werd, 1948

Interview Jack Fairweather

De Pool die vrijwillig naar Auschwitz ging om verslag te doen werd door niemand geloofd

Pilecki tijdens het communistische showproces waarin hij ter dood veroordeeld werd, 1948 Beeld AFP

De Britse journalist Jack Fairweather schreef een boek over de Poolse held Witold Pilecki, die als verzetsman vrijwillig naar Auschwitz ging om verslag te doen aan de geallieerden. 

Eind september 1940 kwam de Poolse verzetsstrijder Witold Pilecki in het concentratiekamp Auschwitz aan en zag de beruchte leus ‘Arbeit macht frei’ boven de poort hangen. Het verschil met de andere gedetineerden was dat de 39-jarige Pilecki, van beroep herenboer, zich vrijwillig gevangen had laten nemen door de Duitsers. Hij moest een opdracht uitvoeren van het Poolse verzet: onderzoek wat voor gruwelijkheden in Auschwitz door de nazi’s werden gepleegd en probeer een verslag daarover naar buiten te smokkelen.

Pilecki zocht contact met betrouwbare medegevangenen, zette een ondergrondse cel op, en maakte het de bewaarders zo moeilijk mogelijk. Al na een maand wist hij een bericht het kamp uit te krijgen waarin hij de Poolse regering in ballingschap in Londen en de geallieerden met klem vroeg Auschwitz en de spoorwegen ernaartoe te bombarderen. Hij herhaalde zijn oproep een paar keer en wist begin 1943 te ontsnappen, waarna hij een rapport schreef dat even­eens naar Londen ging. Maar de geallieerden – onder wie de Britse premier Winston Churchill en de Amerikaanse president Franklin Roosevelt – negeerden zijn wanhoopskreet.

Pilecki had met eigen ogen gezien wat er in Auschwitz gaande was en had zelf het geweld, honger en ziekten aan den lijve ondervonden. Eerst waren Poolse krijgsgevangenen het slachtoffer, na de inval van nazi-Duitsland in de Sovjet-Unie in 1941 Russische krijgsgevangenen, en nadat de nazi’s tot de Endlösung hadden besloten waren het de Joden die met treintransporten werden aangevoerd. Pilecki wist precies wat er met hen gebeurde, hij kende het bestaan van de gaskamers en de crematoria.

De Britse journalist Jack Fairweather kwam op het spoor van diverse documenten, onder andere van Pilecki zelf, en schreef een verbijsterend en huiveringwekkend boek over ‘De vrijwilliger van Auschwitz’.

Wat voor persoon was Witold Pilecki?

“Hij was een devoot katholiek, een conservatief, grond­bezitter in het oosten van Polen, getrouwd en vader van twee kinderen. Hij liet zich niet met politiek in. Pilecki was iemand die mensen bij elkaar kon brengen. Die eigenschap kwam hem goed van pas in Auschwitz.”

Witold Pilecki (1901-1948) in 1940. Beeld Hollandse Hoogte

Hoe kon hij daar z’n opdracht uitvoeren?

“Dat was natuurlijk heel erg moeilijk, hij moest voorkomen dat de kampbewaarders lucht kregen van zijn geheime missie. Net als iedere andere gevangene was hij diep geschokt door wat hij aantrof in Auschwitz. De omvang van de barbarij was onbeschrijfelijk. Pilecki zag voortdurend geweld dat ook hem trof. De gevangenen werden als vee behandeld, kregen nauwelijks te eten en moesten keihard werken. Ze werden door de nazi’s voortdurend tegen elkaar opgezet. In zo’n sfeer is het natuurlijk vrijwel onmogelijk het vertrouwen van medegevangenen te krijgen. Maar toch slaagde Pilecki erin mensen te winnen voor zijn missie.”

Hoe kreeg hij de informatie over de gruwelijkheden in Auschwitz naar buiten?

“Heel af en toe werd een gevangene vrijgelaten. Diens familie had dan waarschijnlijk smeergeld aan de nazi’s betaald. Als Pilecki het gerucht hoorde over een aanstaande vrijlating, nam hij de betrokkene in vertrouwen en gaf hem een mondeling rapport, woord voor woord. Zo belandde de informatie over wat er in Auschwitz gebeurde bij het Poolse verzet dat er voor zorgde dat die via een lange en moeilijke omweg in Londen terechtkwam waar de Poolse regering in ballingschap vertoefde. Pilecki ging snel te werk: zijn eerste rapport ging al binnen een maand naar buiten, in oktober 1940 dus.”

Op dat moment vroeg Pilecki al om ingrijpen door de geallieerden?

“Ja, zijn boodschap was duidelijk. Als ik even parafraseer: ‘voor de liefde van God, bombardeer dit kamp, zelfs als dit betekent dat iedereen daardoor doodgaat.’ Auschwitz moest vernietigd worden om een eind te maken aan al die onbeschrijfelijke gruwelijkheden, tot elke prijs. Let wel: we hebben het over de herfst van 1940, het ergste moest toen nog komen in Auschwitz.”

De geschiedenis leert ons dat Pilecki geen gehoor vond.

“Helaas niet. Je vraagt je af wat er zou zijn gebeurd als de geallieerden wél hadden gereageerd. Er zouden in Auschwitz in de jaren erna nog heel veel mensen sterven.”

Waarom deden ze niets?

“Aan het begin van de oorlog was vooral de Britse luchtmacht actief, de Amerikanen stonden nog aan de zijlijn. De toestellen van de Royal Air Force konden net Auschwitz bereiken. Ze hadden nog geen radar, ze konden hun doel alleen bij een heldere nacht zien. Dus het was erg riskant en de kans dat het kamp geraakt zou worden was klein. Maar het is zelfs niet geprobeerd. Pilecki gaf de geallieerde commandanten met zijn rapport een kans om een andere doctrine te volgen: een militaire interventie om oorlogsmisdaden tegen te gaan, en niet alleen een strijd op het slagveld. Die kans is niet gegrepen.”

Beeld AFP

Pilecki heeft meerdere rapporten naar buiten gesmokkeld en is in het voorjaar van 1943 ontsnapt. Waarom deed hij dat?

“Pilecki raakte gefrustreerd dat er met zijn waarschuwingen en oproepen niets gebeurde. Zijn laatste kans was, dacht hij, in eigen persoon de leiders van het Poolse verzet en de geallieerden op de hoogte te stellen. Er waren al een paar spectaculaire ontsnappingen geweest: gevangenen die SS-uniformen hadden weten te bemachtigen en met de auto van de kampcommandant waren gevlucht. Pilecki onderzocht of hij via de riolering kon ontsnappen. Dat bleek te moeilijk. Uiteindelijk heeft hij via de bakkerij van het kamp weten te ontkomen en is hij aan een zware tocht door bezet Polen begonnen en in de buurt van Krakau aangekomen, doodop. Tijdens mijn onderzoek heb ik samen met een paar anderen deze route gevolgd. We ontmoetten in dorpjes oudere mensen die zich Pilecki nog konden herinneren, ze wisten nog bij welke familie hij had geslapen.”

“Na zijn ontsnapping heeft hij zelf op schrift gesteld wat hij allemaal in Auschwitz heeft gezien en weer een dringend beroep gedaan op de geallieerden het kamp te bombarderen. Opnieuw tevergeefs. Ze konden het zich gewoon niet voorstellen dat het zo erg was, het ging hun bevattingsvermogen te boven. Militaire commandanten, maar ook politici als premier Winston Churchill en president Franklin Roosevelt bleven sceptisch. Hoe dan ook, de geallieerden vonden het niet nodig actie te ondernemen. Ook een gebrek aan moed speelde een rol. Tegen het einde van de oorlog drong de omvang van wat er in de vernietigingskampen gebeurde pas goed door.”

Het einde van de Tweede Wereldoorlog betekende voor Pilecki geen bevrijding.

“Nee, maar dat gold voor veel Oost-Europeanen. Vooral in Polen brak een enorm tumultueuze tijd aan. Sovjetleider Stalin begon op grote schaal met etnische zuivering. Er kwam een communistisch regime, een marionettenregering. Witold Pilecki verzette zich daartegen en begon met het in kaart brengen van misdaden die door de communisten werden begaan. In 1947 werd hij opgepakt en vreselijk gemarteld. ‘Auschwitz was kinderspel vergeleken bij dit’, zei hij tegen z’n vrouw Maria toen ze hem in de gevangenis bezocht. ‘Ik ben uitgeput. Ik wil dat er snel een eind aan komt.’ Pilecki werd na een showproces ter dood veroordeeld. Op 25 mei 1948, een uur na zonsondergang, schoot een beul hem achter in het hoofd.”

De Britse journalist Jack Fairweather Beeld Barney Jones

U baseert zich in uw boek op vele bronnen, onder andere op de rapporten van Pilecki. Die zijn pas in 2011, 2012 naar buiten gekomen. Hoe kan dat?

“De communisten hebben zijn geschriften uit de oorlog altijd verborgen gehouden, ze wilden niet dat ze als een inspiratiebron zouden gaan functioneren. Ze bleven achter slot en grendel totdat na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie de archieven langzaamaan opengingen. Pas toen kon de familie van Pilecki ontdekken wat hij in Auschwitz had gedaan en konden historici onderzoek doen naar zijn werk. Pilecki is inmiddels in Polen een nationale held, de Polen zijn buitengewoon trots op hem. Internationaal is zijn betekenis nog niet zo bekend; pas in 2012 is een van zijn rapporten in het Engels vertaald. Ik hoop dat daar door dit boek verandering in komt en dat zijn heldendaden een breder bereik krijgen.”

U bent jaren met de research voor dit boek bezig geweest. U beschrijft tot in detail de gruweldaden in Auschwitz die Pilecki zag en zelf ondervond. Wat voor effect heeft dat voor u gehad?

“Je wordt voortdurend geconfronteerd met de ergste verschrikkingen die zoveel mensen hebben meegemaakt. Dat raakt je. Ik had het daar wel eens te kwaad mee. Maar als ik dan weer dacht aan Pilecki, aan wat die man betekend heeft, aan de energie en creativiteit die hij uitstraalde, aan zijn positieve levenshouding, dan kon ik me weer aan het onderzoek en schrijven zetten. Pilecki heeft laten zien hoe je zelfs in de meest extreme en vreselijke situaties anderen kunt inspireren.” 

Jack Fairweather
Vrijwillig naar Auschwitz, Witold Pilecki, de man die Auschwitz infiltreerde.
Vert. Titia Ram. Prometheus. 456 blz. € 22,50

Lees ook:

Polen kneedt zijn geschiedenis naar believen

Hoe wordt Witold Pilecki in Polen ingezet? De Poolse regering probeert het verleden voor te stellen als een reeks heldendaden en heroïsche offers. Daartoe worden geschiedenisboeken herschreven en tentoonstellingen veranderd. 

Directeur Westerbork: Juist dat onzichtbare verleden raakte me

Gerdien Verschoors betrokkenheid bij de herdenking van de Holocaust stamt uit de tijd dat ze in Warschau woonde. ‘Polen is prachtig: de bergen, dat oerbos, uniek in Europa, zo puur. Maar zwaar ook, de geschiedenis ligt overal.’ 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden