Review

De politieke kater van Mario Vargas Llosa

Mario Vargas Llosa: De vis in het water, een autobiografie. Vertaald door Aline Glastra van Loon. Meulenhoff, Amsterdam, 1994; 512 blz. - ¿ 55.

ILSE LOGIE

Tot dan toe had de auteur zich slechts zijdelings met dat politieke bedrijf ingelaten. Trouw aan zijn definitie van de schrijver als onruststoker, had hij in talrijke artikelen het 'wanbeleid' van de populistische Apra-regering in eigen land op de korrel genomen. In zijn ogen hielp president Alan García (1985-1990) het straatarme Peru steeds dieper in het slop door een reeks economische flaters en gretig bedreven corruptie.

In juli 1987 kondigde García zijn besluit aan om de Peruaanse banken en verzekeringsmaatschappijen onder staatstoezicht te plaatsen. En toen barstte de bom. Vargas Llosa begreep meteen welke vérstrekkende gevolgen een dergelijke maatregel zou hebben in een onderontwikkeld land waar overheid en regering nagenoeg samenvielen. Al sinds de spraakmakende Padilla-affaire in het Cuba van 1971 was zijn sympathie voor totalitair-marxistische systemen immers aanzienlijk bekoeld; zijn denken kwam in liberaal vaarwater terecht, en begrippen als individuele moraal en persoonlijke verantwoordelijkheid werden er de nieuwe toetsstenen van.

García's plan om de vrijheid van ondernemen aan banden te leggen, vormde onder meer een ernstige bedreiging voor de persvrijheid. De auteur besloot actie te voeren. Er kwamen een vlammend krantestuk en een petitie. Vervolgens werd een nieuwe beweging opgericht, de Movimiento Libertad, en groeide uit een coalitie met twee bestaande oppositiepartijen het democratische front Fredemo. Drijvende kracht achter het initiatief was een slagvaardige Vargas Llosa die zich in 1988 kandidaat stelde voor de presidentsverkiezingen.

Tijdens de campagne gedroeg Vargas Llosa zich opvallend onperuaans. Hij legde bijvoorbeeld grote nadruk op het regeringsprogramma. In al zijn toespraken bepleitte hij de beteugeling van de inflatie, de sanering van het staatsapparaat en de herinschakeling van Peru in de internationale financiële instellingen. In veel opzichten had hij het waarschijnlijk bij het rechte eind, vooral waar het zijn verlangen betrof om van zijn land een moderne, op westerse leest geschoeide democratie te maken.

Maar uit de even hoofdstukken van 'De vis in het water', die als een dagboekachtig relaas van de campagne zijn opgebouwd, blijkt dat voor een Peruaans politicus een grenzeloos vermogen tot intrigeren of een bijzondere aanleg voor scheldtirades lonender eigenschappen zijn dan onkreukbaarheid of dossierkennis. Vargas Llosa's gooi naar het presidentschap pakte dan ook slecht uit. De auteur besteedt tientallen bladzijden aan de analyse van wat er zoal fout liep. Hierbij vereffent hij rekeningen met zowel de traditionele politici van vooral Apra als met medewerkers uit eigen rangen. Ook de gemiddelde Peruaanse intellectueel, slippedrager van de machthebbers, moet het ontgelden.

Vargas Llosa is onweerstaanbaar wanneer hij anderen (vooral links) op hun nummer zet. Toch bezondigt hij zich herhaaldelijk aan demagogische stemmingmakerij en zitten er zwakke schakels in zijn argumentatie. Het ligt voor de hand dat de Peruanen bereid zijn hun schilderachtigheid prijs te geven in ruil voor een leven met een minimum aan zekerheid. Alleen bewijzen de crisistoestanden in de samenlevingen waar de veelgeprezen weldaden van de consumptie aan den lijve worden ondervonden, dat de vrije markt lang niet het tovermiddel is waar Vargas Llosa die voor houdt.

Tevens verliest hij uit het oog dat, wanneer volstrekt alles moet wijken voor het marktmechanisme, het totalitaire monster waarvoor hij zelf zo beducht is, op een andere manier toch weer de kop opsteekt. Als hij consequent was, zou hij pleiten voor een oordeelkundige begrenzing van de economische groei in plaats van ongenuanceerd de stralende belofte van de vooruitgang als enig alternatief op te voeren.

Maar eigenlijk is er nog meer aan de hand. In de oneven hoofdsstukken van het boek reconstrueert Vargas Llosa zijn vormingsjaren (1946-1958) en de ontstaansgeschiedenis van enkele van zijn romans. De revue passeren: zijn kindertijd in Cochabamba (Bolivia) en Piura, de ontgroening op de kadettenschool Leoncio Prado, de bohémienperiode in Lima, de colleges op de San-Marcos-universiteit, zijn eerste schuchtere stappen in de journalistiek, het hilarische huwelijk met tante Julia, de magische eerste reis naar Parijs . . . Stuk voor stuk zijn dit meeslepende episoden uit een bochtig levensparcours, die hun aantrekkingskracht grotendeels putten uit hun onvoorspelbaarheid. Deze geschiedenissen staan echter haaks op Vargas Llosa's ongebreidelde geestdrift voor de markteconomie, die er immers toe neigt de kleurrijke verschillen tussen mensen, landschappen en gebouwen uit te vlakken en zodoende de bron van alle verhalen droog te leggen. De principiële onverzoenbaarheid tussen een fundamentalistisch-kapitalistische geloofsbelijdenis en het wezen van kunst is Vargas Llosa kennelijk ontgaan.

Gelukkig klopt de auteur ook zichzelf op de borst. Hij erkent dat zijn onverzettelijkheid een tactische vergissing was, en geeft toe dat hij het belang van godsdienst en huidskleur in de Peruaanse politiek schromelijk heeft onderschat. Hij ziet in dat hij zich naar Peruaanse maatstaven te blank, te elitair en te voortvarend heeft gedragen.

Wat dat betreft, lag zijn pijlsnel omhoogschietende rivaal van Japanse afkomst, Alberto Fujimori, enkele armlengten voor. Deze stal de harten van de indio's en de mestiezen door weinig over zichzelf los te laten, in poncho gehuld op de cover van een weekblad te verschijnen en honend alle beroepspolitici de mantel uit te vegen. Hij won. Twee jaar later, op 5 april 1992, zette Fujimori zonder slag of stoot het parlement buitenspel, ging per decreet regeren en splitste de nietsvermoedende Peruanen een strak soberheidsbeleid in de maag. Desondanks staat nog steeds een flink deel van de bevolking achter hem, terwijl Vargas Llosa, die de coup van Fujimori in scherpe bewoordingen veroordeelde, persona non grata is geworden en een onderkomen in Spanje heeft gezocht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden