De ondergrondse Nachtwacht krijgt een opknapbeurt

De 'Nachtwacht' moet in het halfdonker worden gerestaureerd, bij een temperatuur van 11 graden. “We kunnen daardoor maximaal vier uur per keer werken", restaurator Angelique Friedrichs. Beeld Koen Verheijden

Drie decennia lang was het ‘museum’ in Grot Zonneberg onder Maastricht dicht. Nu knappen restauratoren het pronkstuk op: een honderd jaar oude zwart-witreplica van ‘De Nachtwacht’.

Ze ritst haar jas nog wat verder dicht. Niet vaak heeft restaurator Angelique Friedrichs zo’n bijzonder kunstwerk proberen te herstellen. In de grot Zonneberg, bij de Sint-­Pietersberg bij Maastricht strijkt ze circa veertig meter onder de grond met een dun kwastje over een van de talloze krassen in een honderd jaar oude zwart-witreplica van ‘De Nachtwacht’, gemaakt door de Limburgse kunstenaar Jules Sondeijker.

“Het is eens wat anders dan een schilderij op doek”, zegt ze geamuseerd. In de mergelgrot is het vrij constant 11 graden Celsius en de vochtigheidsgraad bedraagt bijna 100 procent. “We kunnen daardoor maximaal vier uur per keer werken. En er is ook geen elektriciteit of licht.”

Initialen

Spannend, zo betitelt Friedrichs de klus. Ook omdat het kunstwerk niet enkel is verweerd, maar de tekening met name is beschadigd door vandalen. Rolo, Jos, Aldo: talloze bezoekers hebben hun namen diep in de mergelwand gekrast. “Spic en span gaan we dit object niet krijgen. Maar dat is ook niet erg, in alle gangen hier zijn initialen te vinden, ze zijn onderdeel van de geschiedenis van de grotten.”

Op de mergelwanden van de circa 22.000 gangen, verdeeld over zeven gangenstelsels in een aaneengesloten lint van naar schatting 180 kilometer, hebben tal van mensen eeuwenlang hun namen en jaartallen gekerfd. Het zijn de erfstukken van blokbrekers, van onderduikers tijdens de oorlog. En van toeristen. Het oudste jaartal dat gidsen hebben gevonden is 1551. 

Onderduikers

Al rond 1900 gaven lokale boeren en grondeigenaren rondleidingen door de grotten van de Sint-Pietersberg. Nadat een eeuwenlange winning van mergelblokken was gestopt, zagen zij het als een kans om bij te beunen.

Ene boer Willems was exploitant van het labyrint van grot Zonneberg. Een man met een goede neus voor zaken: rond 1900 vroeg hij Maastrichtse kunstenaars muurschilderingen te maken in het ondergrondse museum dat hij wilde openen als publiekstrekker.

In de ruimtes achter Friedrichs hebben onder meer H. van der Veur en Alex Simays portretten en landschappen aangebracht. Maar het pronkstuk is het immense werk van kopergraveur Jules Sondeijker (1865-1950). Net als Friedrichs nu moet hij met een afbeelding van de echte Nachtwacht in de hand hier hebben gestaan om ieder detail te kopiëren.

Gruis uit de groeven

“Hij heeft vermoedelijk een zwart soort krijt gebruikt.” Friedrichs schuift een loepbril voor haar ogen. “De tekening heeft zo’n gemêleerd karakter. Maar voordat we kunnen beginnen met retoucheren, moeten we eerst het gruis uit de groeven weghalen en die opvullen met mortel.”

Het vinden van de juiste materialen voor de restauratie was lastig. “Want voegen we bijvoorbeeld te veel water toe als bindmiddel, dan gaat het in deze omgeving al gauw schimmelen.” Friedrichs maakt zich de meeste zorgen om de paar inkervingen boven aan de replica. “Hier beneden, in al die chaos van krassen en details van Rembrandt, valt ons werk minder op.”

Volgend jaar, voor aanvang van de zomer, denkt ze klaar te zijn met het kunstwerk van Sondeijker. Dan hoopt Natuurmonumenten, eigenaar van de boven- en ondergrond van de Sint-Pietersberg, de tekening eindelijk weer aan het publiek te kunnen laten zien.

Cementindustrie

Want dertig jaar lang was de gang van het museum uit veiligheidsoverwegingen afgesloten. Hij lag te dicht tegen de groeve aan van de Eerste Nederlandse Cement Industrie, die er de afgelopen negentig jaar mergel won. Afgelopen juli stopte de fabriek met de dagbouw.

Een mooi moment om het werk te laten opknappen, vond Natuurmonumenten. Helemaal omdat het ook nog eens 75 jaar geleden is dat de echte Nachtwacht samen met enkele honderden andere schilderijen van Hollandse meesters hier tijdens de oorlog werden opgeborgen in een kluis. Friedrichs: “Driehonderd meter hiervandaan lag de echte.”

Lees ook:

Kunst lag veilig in de bunker

De belangrijkste Nederlandse kunstwerken lagen tijdens de oorlog bomvrij opgeborgen in een bunker van Willem Sandberg, blijkt nu.

Neanderthaler hanteerde naast de knots ook het schilderspalet

Datering van Spaanse grottekeningen bewijst dat de Neanderthaler geen wilde bruut was. Hij maakte al kunst voordat de moderne mens naar Europa kwam. 

Recreëren in een mergelgroeve

Cementbedrijf Enci stopt in 2018 met de winning van mergel in de Sint-Pietersberg. Delen van de groeve zijn nu al teruggeven aan Natuurmonumenten, dat er zowel natuur als mens de ruimte wil geven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden