Review

De obsessie van willen weten wie er Joods zijn

Wat hebben Sjakie Swart en Madeleine Albright, professor Kokadorus en Meryl Streep, Jezus en Xaviera Hollander gemeen? Waarschijnlijk weinig tot niets, behalve dat ze allemaal Joods zijn, en dat laatste fascineert de Israëlisch-Oostenrijkse kunstenaar Oz Almog.

Cokky van Limpt

In een jaar tijd maakte Oz Almog (1956) ruim duizend olieverfschilderijen van bekende, beroemde en (enkele) beruchte Joden uit heden en verleden en voorzag ze van korte levensbeschrijvingen. Van de door hem -niet altijd even fraai maar wel herkenbaar- vereeuwigde helden en heiligen, hoeren en freaks zijn er nu 350 te zien in het Joods Historisch Museum in Amsterdam.

Speciaal voor deze Nederlandse 'editie' van zijn expositie heeft Almog een kleine twintig bekende Nederlandse Joden geportretteerd: Nina Brink, Aletta Jacobs, Job Cohen, Raoul Heertje, Samuel Sarphati, Abraham Tuschinski, Sjaak Swart, Jonas Daniël Meyer, Xaviera Hollander, professor Kokadorus (de Amsterdamse standwerker Meijer Linnewiel) en enkele anderen.

Verspreid over enkele gangen en zalen van het museum staan de portretten op ooghoogte -bevestigd aan metalen staven die uit stoeptegels omhoogsteken- in alfabetische volgorde in groepjes bijeen. Zo treffen we Jezus aan tussen Aletta Jacobs en Erica Jong ('Het ritsloze nummer') en vinden we een seriemoordenaar, David Berkowitz, tussen comédienne Fanny Brice en stemmenartiest Mel Blanc.

Alleen al deze rangschikking op alfabet maakt zichtbaar hoe willekeurig en nietszeggend welke indeling dan ook is. Want wat ís eigenlijk Joods, en doet dat er eigenlijk iets toe? Hebben Joden stereotiepe geestelijke en/of lichamelijke kenmerken? Is iemand Nobelprijswinnaar of topartiest, filosoof of filmproducent, schaakkampioen of spion geworden ómdat hij Joods is? Kun je aan iemands uiterlijk zien dat hij een Jood is?

Oz Almog wil verwarren. De vragen die hij oproept moet de kijker zelf beantwoorden, maar met de provocatieve presentatie van zijn schilderijen geeft de kunstenaar alvast een duw in zekere richting.

Van A tot Z wandelend door deze kleurige portrettengalerij zal zelfs de meest verstokte racist tot geen andere conclusie kunnen komen dan dat 'het Joodse gezicht' niet bestaat. Wat hij te zien krijgt is een bonte verzameling van mensen met de meest uiteenlopende gezichtsuitdrukkingen, en met ogen, haren en neuzen in alle mogelijke verschijningsvormen en combinaties.

En hoe zit het met de veelgeprezen, gevreesde, geminachte en benijde 'Joodse genialiteit'? Inderdaad staat de toeschouwer vele malen oog in oog met grote genieën op het gebied van wetenschap, politiek, sport, kunst en cultuur. Met helden ja, maar ook met antihelden -van moordenaar en maffiabaas tot happy hooker. Waren deze mensen briljant of misdadig, beroemd of berucht, omdat ze Joods waren of kwam dat door een ander toeval?

Met zijn 'beknopte Index Judaeorum' maakt Almog duidelijk dat elke vorm van classificatie in het hoofd zit van de toeschouwer en dat alleen hij (of zij) de vader is van het vooroordeel. Een tekst van de Britse (en uiteraard Joodse) schrijver en filosoof Elias Canetti op een van de museummuren zet Almogs verborgen boodschap kracht bij: 'Ieder mens toont zijn ware gezicht door de categorieën waarin hij denkt'.

Als stereotiepe Joodse kenmerken niet bestaan en elke poging tot classificatie willekeurig en belachelijk is, waarom heeft Almog dan toch de behoefte honderden 'Joden' te schilderen? Het antwoord ligt besloten in het laatste gedeelte van de titel van zijn tentoonstelling: '...kroniek van een culturele obsessie'.

Almog is geboeid, zoniet geobsedeerd door het fenomeen dat mensen, Joden -inclusief hijzelf- net zo goed als niet-Joden, zich afvragen of iemand Joods is. Waarom vinden veel mensen het interessant, grappig of verrassend om te weten dat die hoogblonde filmster of meestercomponist Joods is?

Met zijn Joodse-portrettengalerij speelt de schilder in op voyeuristische neigingen van de toeschouwer. In plaats van de verbaasde vraag 'Die ook...?!' zou net zo goed de onthutste vraag 'Die toch zeker niet..?!' kunnen klinken. Het hangt er maar net van af wie er langs de schilderijen loopt en welke (denk)beelden deze voyeur erop nahoudt.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden