‘De slag om de Nijl’, de bloedige zeeslag tussen Frankrijk en Groot-Brittannië recht tegenover de monding van de rivier in de Middellandse Zee van 1 tot 3 augustus 1798, zou de eerste van vele uitingen zijn van de rivaliteit tussen westerse machten om de macht over Egypte en de Nijl. Schilderij van Thomas Whitcombe (1763-1824). Beeld
‘De slag om de Nijl’, de bloedige zeeslag tussen Frankrijk en Groot-Brittannië recht tegenover de monding van de rivier in de Middellandse Zee van 1 tot 3 augustus 1798, zou de eerste van vele uitingen zijn van de rivaliteit tussen westerse machten om de macht over Egypte en de Nijl. Schilderij van Thomas Whitcombe (1763-1824).Beeld

BoekrecensieGeschiedenis

De Nijl-rivier is even lang en onvoorspelbaar als haar geschiedenis

In zijn biografie van de rivier de Nijl, levensader van Afrika, laat de Noorse geograaf Terje Tvedt zien dat wie heerst over het water, heerst over de mens.

Paul van der Steen

Oum Kalthoum (± 1904-1975) is nog altijd de stem van het Midden-Oosten. Maar ze was bij ­leven toch vooral ook de trots van haar Egypte, verbonden aan het land en de rivier die vruchtbaarheid en welvaart brengt tussen de woestijnen. Nachtegaal van de Nijl werd Kalthoum ook wel genoemd. Ze bezong niet alleen leven en liefde, maar ook politiek en actualiteit.

Toen Egypte de enorme Aswandam bouwde, kwam ze met het lied De Transformatie van de Nijl: ‘Wie, wie zal geloven / dat de rivier die miljoenen jaren heeft gestroomd / dankzij onze wil / naar links of naar rechts kon stromen?’ Het bleef niet bij het lied. Kalthoum moedigde vrouwen aan om hun sieraden te verkopen. Op die manier konden ze meehelpen om de Aswandam te financieren.

De Nijl. Biografie van een rivier van Terje Tvedt is geen lofzang of propagandistisch vehikel. De Noor beschrijft wel de invloed van de rivier op de landen in het stroomgebied en hun pogingen om er nog meer te profiteren. Bovendien laat hij zien hoe staatsmannen en mogendheden van verder weg door de eeuwen heen volop interesse toonden. Van Julius Caesar en Napoleon Bonaparte tot het British Empire in zijn hoogtijdagen.

Tvedt mijdt clichés en politieke correctheid

Tvedt, hoogleraar geografie aan de uni­versiteit van Bergen, weet waarover hij het heeft. Ooit schreef hij een proefschrift ­over ­het­ Jonglei-kanaal in Zuid-Soedan. Sindsdien heeft de Nijl zijn interesse en groeide hij uit tot een autoriteit op dit onderwerp. Het ­zorgde ervoor dat hij relatief makkelijk sleutel­figuren uit heden en verleden, tot op het ­niveau van presidenten, te spreken wist te krijgen voor zijn boek.

Met een onderwerp als dat van Tvedt liggen oriëntalisme en de associaties met donkerte, exotisme en moedige reizigers als in Joseph Conrads beroemde roman Hart van duisternis op de loer. De Noor is zich daar goed van bewust en probeert er nadrukkelijk bij uit de buurt te blijven. Bij zijn beschrijving van de landen in het stroomgebied en hun geschiedenis omzeilt hij de clichés.

Hij vermijdt ook doorgeschoten politieke correctheid. Naast de gruwelen in naam van koloniale mogendheden beschrijft hij evengoed kennis en kunde van westerse wetenschappers en ontdekkingsreizigers die de ­regio goed deden.

Auteur Terje Tvedt. Beeld
Auteur Terje Tvedt.Beeld

Het vroegste bewijs van menselijke voorouders werd in de buurt van de Nijl gevonden: Lucy woonde in Ethiopië en leefde zo’n vier miljoen jaar geleden. Niet ver van een rivierloop in Tanzania werden voetafdrukken van zo’n drieënhalf miljoen jaar geleden gevonden. El-Fajoum, een van de eerste permanente nederzettingen zo’n zevenduizend jaar geleden, bleek het opstapje te zijn naar een van de vroege menselijke beschavingen, die van het oude Egypte.

Supermachten proberen invloed te kopen

Het verlangen naar het temmen van de stroom zit niet alleen in de hoofden van mensen, het stond en staat ook hoog op de agenda’s van regeringen. Niet alleen die van ­landen aan de Nijl, maar ook die van spelers van verder weg. Tijdens de Koude Oorlog lieten de twee supermachten zich gelden en probeerden ze invloed te kopen met onder meer kennis en kunde voor aanleg van dammen en kanalen.

Groot-Brittannië kwam tijdens de hoogtijdagen van het imperialisme als winnaar uit de strijd met Frankrijk. Had Londen oprechte interesse in de Nijl en de landen die daaraan lagen? Nee, niet per se. Maar deze rivier beheersen betekende de Egyptenaren beheersen. Dat moest voorkomen dat dit volk het de Britten lastig zou maken rond het cruciale Suezkanaal.

Dat ging niet alleen ten koste van mensenlevens, maar soms ook van morele principes. Londen sloot in het interbellum een geheim akkoord met de fascistische regering van Mussolini: Rome kreeg behoorlijk de vrije hand in Abessinië en in ruil daarvoor konden Britten hun gang gaan rond de Nijl.

Schilderij van Jean-Léon Gérôme van Napoleon bij de Egyptische sfinx. Napoleon noemde de veldtocht van de Fransen in Egypte in 1798 ‘De Slag van de Piramiden’. Beeld
Schilderij van Jean-Léon Gérôme van Napoleon bij de Egyptische sfinx. Napoleon noemde de veldtocht van de Fransen in Egypte in 1798 ‘De Slag van de Piramiden’.Beeld

Dat soort cynisme is van alle tijden. Dat de Oegandese krijgsheer Joseph Kony met zijn voor een belangrijk deel uit kindsoldaten bestaande milities op beestachtige wijze huishoudt in het hart van Afrika staat buiten kijf. Maar Tvedt laat niet onvermeld dat sommige landen, waaronder de Verenigde Staten, met Kony ook een fijne rechtvaardiging hebben voor bemoeienis met het grensgebied tussen Oeganda, Soedan en Congo in een regio die bulkt van de grondstoffen, waaronder voor de wapenindustrie onontbeerlijke metalen.

Tvedts inzichtelijke ‘biografie’ van de rivier reikt inderdaad tot in Kenia en Congo, landen die de meeste mensen niet direct zullen associëren met de Nijl. Al lezend dringt langzaam het belang en de omvang van de rivier door. Het stroomgebied beslaat een tiende van het Afrikaanse continent. Tegenover die kolossale omvang staat een beperkte afvoer. Aan de monding van de Nijl stroomt 12 procent van de hoeveelheid van de Blauwe Rivier in China in zee, 6 procent van de Congo-rivier en slechts 1 procent van wat de Amazone levert aan de Atlantische Oceaan.

Bedreigingen: klimaatcrisis en strijd om macht en grondstoffen

Machtsverhoudingen verschoven de afgelopen decennia. Egypte had vroeger vooral veel te duchten van Israël, waar haviken geregeld dreigden met het opblazen van de ­Aswandam. Toenmalig president Sadat sloeg in de jaren zeventig dreigende taal uit naar andere Nijllanden: wie aan de Nijlbelangen van Egypte kwam, kon een stevig militair antwoord verwachten.

Een deel van die staten is sinds die tijd ­internationaal een prominentere rol gaan spelen, terwijl Egyptes onvermogen om binnenlands krachtig op te treden tegen de demonstranten tijdens de Arabische Lente ­direct het buitenlandse prestige van Caïro verminderde.

Tvedt is wetenschapper genoeg om zich niet te wagen aan toekomstvoorspellingen. Toch hangt over veel bladzijdes van het boek de slagschaduw van ellende die nog komen kan. De klimaatcrisis zal de afvoer van de Nijl alleen nog maar geringer maken. Elk land langs de rivier wil zoveel mogelijk water zelf gebruiken. Maar wat bijdraagt aan de eigen ontwikkeling, belet al snel de mogelijkheden van de ander.

En behalve over waterschaarste, gaat het ook over toegang tot grondstoffen en platte macht. Bij de mogendheden die zich al eeuwen laten gelden aan de oevers van de Nijl heeft zich nu ook China gevoegd, dat finan­ciële gulheid combineert met nul eisen op het gebied van mensenrechten. Als wereldmachten, in opkomst, dan wel in verval, een directe confrontatie te riskant vinden, kunnen ze altijd kiezen voor plaagstoten en confrontaties op een zijtoneel. Oost-Afrika zou zomaar zo’n zijtoneel kunnen zijn. Zijn ligging is nog even strategisch als in de hoogtijdagen van het British Empire.

null Beeld
Beeld

Terje Tvedt
De Nijl. Biografie van een rivier
Vert. Maud Jenje
Wereldbibliotheek; 544 blz. € 29,99

Lees ook:
Waarom Egyptische boeren rond de ooit zo vruchtbare Nijldelta nú in actie moeten komen

Door verzilting wordt de vruchtbare grond langs de oevers van de Nijl steeds moeilijker te bebouwen. De overheid probeert het tij te keren door boeren bewust te maken van de gevolgen van klimaatverandering.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden