Interview

De niet-traditionele werkwijze van toneelschrijver Jibbe Willems:"Het gaat om verbeelding, je moet niet alles willen weten"

Na de toneelschool werkte Jibbe Willems bij een bank, waar hij in de nachtelijke uren begon met schrijven. Beeld Werry Crone

In 'The Gentle Woman' laat Jibbe Willems een vrouw digitale suïcide plegen op toneel. Willems behoort tot een nieuwe generatie Nederlandse toneelschrijvers die niet meer van de podia is weg te denken.

'Een toneelstuk is geen eindproduct. Dat moet je bij het schrijven altijd voor ogen houden. Zonder acteurs, regisseurs of decor kan een stuk geen betekenis krijgen. Toegepaste kunst is het, of een autonoom kunstwerk dat tegelijk een halffabricaat is. In het begin deed het wel pijn als er iets in de tekst veranderd werd, maar daar heb ik steeds minder last van. Soms doen gezelschappen zelfs betere dingen met je tekst dan je er zelf in had gelegd. Een verrijkende ontdekking."

Toneelschrijver Jibbe Willems (1977), wiens 'The Gentle Woman' vanavond in première gaat, weet waar hij het over heeft. Hij behoort tot een nieuwe generatie schrijvers, die gewend is op een niet-traditionele manier te werken. Het leveren van een kant-en-klare tekst is uitzondering. Tijdens het schrijfproces is er voortdurend overleg met regisseur en dramaturg. Vaak is een stuk dan aan het begin van de repetitieperiode min of meer af. Maar een enkele keer kan het nog extremer.

Steeds in beweging

Zoals bij 'The Gentle Woman', door toneelgezelschap Mugmetdegoudentand. De jonge regisseuse ervan, Davy Pieters, gaat volgens Willems een stapje verder. "Bij haar zijn stuk en repetitie steeds in beweging. Dan krijg je opeens het verzoek om een ander einde, of pas nog moest er opeens een 'carrousel' in geschreven worden. En dan is het nog maar de vraag of dat gehandhaafd wordt.

"Ik vind dat heel spannend. Als je het met elkaar eens bent over wat je wilt zeggen, voelt het niet als inbreuk op de tekst. We wilden het hebben over de invloed van de digitale wereld op de mens. In de aanloop, twee jaar geleden, ging het in de gesprekken met Pieters en actrice Lineke Rijxman trouwens nog over een monoloog. Inmiddels blijkt een dialoog een betere vorm."

Die voortdurende wisselwerking met de makers, de openheid, de losse interpretatie van eigen tekst is typerend voor Willems en zijn generatiegenoten. Een relatief groot aantal van hen heeft zich een stevige plek in het Nederlandse theaterlandschap verworven. Deze tendens staat haaks op vaak gehoorde wanhoopskreten over de miserabele positie van toneelauteurs: Nederlands repertoire zou worden ondergewaardeerd; nieuw schrijftalent zou geen kansen krijgen; grote gezelschappen zouden het risico van een onbekende naam niet aandurven.

Dergelijk negativisme is aan Willems niet besteed. "Al is dat laatste natuurlijk wel waar. In de grote zaal moet het meteen raak zijn en een grote naam of titel triggert een groot publiek. Maar over de vraag naar nieuw Nederlandstalig repertoire ben ik nooit pessimistisch geweest. Die is er wel degelijk. Dat een stuk zelden voor de tweede keer wordt opgevoerd, mag je jammer vinden, maar dat heeft meteen weer als voordeel dat de vraag naar nieuw werk onverminderd blijft."

Tijdgeest

Een substantieel aantal van de huidige theatermakers, vaak leeftijdgenoten, werkt liever met op de tijdgeest geënt werk dan met klassiek repertoire. Dat maakt de behoefte aan dramatisch schrijftalent dwingend.

Om werk zit Willems dus niet verlegen. Sterker, zijn productie is imposant, met zo'n zeven stukken per jaar. Na 'The Gentle Woman' staan er tot het eind van dit kalenderjaar nog zo'n negen premières op de agenda, waaronder 'De vrekkin' bij NTjong, 'King Lear' bij Toneelgroep Maastricht - daar is hij sinds 2015 huisschrijver - 'Het hout' bij ITA (de nieuwe naam van Toneelgroep Amsterdam).

"Ik schrijf veel, maar stukken tegelijk schrijven kan ik niet. Als ik meer deadlines heb, moet ik tussendoor vrije tijd inbouwen. Voor een museumbezoek bijvoorbeeld. Soms komen ideeën opborrelen, die niet in het ene maar wel in een volgend stuk passen. En ik pleeg met veel plezier zelfplagiaat. Verrassend is hoe soms dezelfde zinnetjes bij een ander personage en andere context een heel andere betekenis kunnen krijgen. Zo fungeert schrijven als een mentale douche."

Vrij kort na de toneelacademie in Maastricht is Willems bij een bank gaan werken: "Ik was domweg niet goed genoeg als acteur en daar word je ongelukkig van. Bij die bank had je 24-uursdiensten en om die nachtelijke uren, waarin je zelden werd gebeld, productief te maken, ben ik gaan schrijven. Wat ik altijd al wilde en nu in alle rust kon uitproberen."

Meters maken

"Na een workshop bij Daniëlle Wagenaar van Het Syndicaat vroeg zij mij een stuk te schrijven dat zou worden opgevoerd en waarvoor ik werd betaald. Ik was toneelschrijver!

"Om jezelf te ontwikkelen moet je meters maken. Het is naast keihard werken een enorme oefening in geduld. Bij mij duurde het vijf jaar voor ik mijn kans kreeg. Daarna blijft het nog lang ploeteren om een netwerk op te bouwen. Wat helpt is het onderlinge contact met collega's. We helpen elkaar in zakelijke onderhandelingen en schuiven elkaar dingen toe. We zijn geen concurrenten.

"Qua tijd en energie maakt het niet veel verschil of je een autonoom stuk schrijft of er eentje vertaalt of bewerkt. Omdat de wereld verandert, verandert ook je kijk op een stuk en daar moet je iets mee. Het werken met verschillende regisseurs geeft daarbij telkens nieuwe impulsen. Ik houd van radicale bewerkingen en spelen met taal. Bij Shakespeare hoop ik er wel een op zijn idioom geïnspireerde poëzie aan te geven."

Volgens deze krant schaarde Willems zich met zijn 'Othello'-bewerking uit 2015 (Toneelgroep Maastricht) in één klap onder de grote Shakespeare-vertalers: 'Scherp, geestig, verbluffend snel schakelend tussen rauw en poëtisch.'

'The Gentle Woman' is een diepe duik in de psyche van een vrouw wier identiteit te vervlochten is geraakt met haar onlinebestaan. Willems laat haar digitale suïcide plegen: "Onwillekeurig kun je soms ervaringsdeskundig materiaal gebruiken, maar over zulke psychische problemen heb ik geen boeken of rapporten doorgeworsteld. Het gaat om de verbeelding, je moet niet alles willen weten. Theater is geen essay of college. Zoals Ray Kroc, de man achter McDonald's, ooit riep, zeg ik bij alles wat ik schrijf tegen mezelf: 'Keep it simple, stupid'."

'The Gentle Woman' door Mugmetdegoudentand gaat vanavond in première in Theater Frascati, Amsterdam. Info: www.mugmetdegoudentand.nl

Nieuwe producties in de komende maanden o.a.: 'Pinokkio' (Joeri Vos, Veenfabriek, première 25 augustus), 'Als vrouwen vrienden zijn' (Hannah van Wieringen, Bellevue Lunchtheater, 29 september). Van Jibbe Willems is onder meer 'Het hout' te verwachten, een toneelbewerking van Jeroen Brouwers' roman (Internationaal Theater Amsterdam, 4 november).

De nieuwe generatie toneelschrijvers

Midden dertigers, net veertigers zijn het, die zich binnen een decennium een vaste plek op de Nederlandse toneelvloer hebben verworven. Anders dan de veteranen Gerardjan Rijnders, Ger Thijs en Maria Goos hebben zij niet het comfort van een eigen gezelschap of vaste opdrachtgever. Zij zijn (net als de inmiddels gerenommeerde Lot Vekemans) zzp'er. Ze werken in opdracht, voor wisselende gezelschappen of productieplatformen, zijn behalve auteur ook actief als vertaler en bewerker, en hebben vrijwel allen een schrijfopleiding gevolgd. Interactie met regisseurs en dramaturgen is een belangrijke schrijfstimulans. Namen als Jibbe Willems, Rik van den Bos ('Vreugdetranen drogen snel', 'Een coming of age voor bejaarden'), Hannah van Wieringen ('(in) koud water', 'Mahler en Kokoshka'), Joeri Vos (drieluik 'Goede bedoelingen' met onder andere 'De onrendabelen'), Nathan Vecht ('Kunsthart', 'Aquarium') zijn niet meer van de podia weg te denken. Meerdere stukken hebben prijzen gewonnen of zijn daarvoor genomineerd.

Lees ook:

'Als je trouw bent aan jezelf, val je altijd op'
Tien jaar werkte de Britse filmmaakster Sophie Fiennes aan 'Bloodlight and Bami', een documentaire over performer en stijlicoon Grace Jones (70). 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden