TaalPeter-Arno Coppen

De niet-nietgelijkheid is de lakmoesproef voor kwantificatie

Afgelopen maandag en dinsdag waren de afleveringen van deze taalrubriek gewijd aan een nogal pittige taalhersenkraker. Hoe komt het dat iets wat niet noodzakelijk niet het geval is, mogelijk is, en dat iets wat niet mogelijk niet het geval is dus noodzakelijk is? En waarom gaat dit ook op voor verplicht/toegestaan, voor altijd/ooit, en voor alle/enkele?

Op dinsdag konden we alle gevallen al herleiden tot het laatste. In de betekenissen van noodzakelijk, verplicht en altijd zit telkens iets van ‘in alle gevallen’, terwijl mogelijk, toegestaan en ooit meer iets hebben van ‘in een enkel geval’. Maar wat is er speciaal aan de tegenstelling tussen alle en ­enkele?

Met ‘noodzakelijk’ tel je alle mogelijke werelden af

Er is nog één andere plaats waar de niet-niet­gelijkheid geldt: als je twee dingen verbindt met ‘en’, en je ontkent ze allebei, en vervolgens ook nog eens de verbinding, dan krijg je de betekenis van ‘of’ en andersom. Als je niet geen appels en geen peren eet, dan eet je appels of peren. En als je niet geen appels of geen peren eet, dan eet je appels en peren.

Maar wat heeft alle/ enkele met en/of te maken? Dat is makkelijk te zien als je je voorstelt dat ‘alle’ een soort aftelope­ratie is. Alle is hetzelfde als ‘dit, en dit, en dit, en dit…’, totdat alle mogelijkheden zijn afgeteld. Een enkele is dan ‘dit, of dit, of dit, of dit…’

Dit verschijnsel heet kwantificatie. Alle/enkele kwantificeren over gevallen, en dat geldt ook voor de andere tegenstellingen. Met ‘noodzakelijk’ tel je alle mogelijke werelden af met ‘en’, en met ‘mogelijk’ doe je dat met ‘of’. De niet-nietgelijkheid is de lakmoesproef voor kwantificatie.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden