Recensie

De Nederlandse roman is geliefd, maar mag wel meer gekleurde personages bevatten

Over de dood van het sonnet of de zwanenzang van de opera hoor je nooit iemand", merkt auteur Tommy Wieringa op. Beeld ANP

De Nederlandse roman is nog lang niet dood volgens schrijvers. Laten we dus ook ophouden hem ten grave te dragen.

Ach ja, de roman. U weet wel, die stokoude, beklagenswaardige figuur die op zijn laatste benen naar zijn graf strompelt. Lang kan het niet meer duren, gezien de dalende verkoopcijfers. En gezien de concurrentie van tv, internet, sociale media en Netflix-series, waar de resterende boekenliefhebber zijn laatste leesminuten aan verliest.

Deze grijsgedraaide jammerklacht krijgt nu goddank een krachtig tegengeluid in een bundel met als ondertitel 'De toekomst van de Nederlandse roman', uitgebracht vanwege het 25-jarig jubileum van de Libris Literatuurprijs. In essays, mijmeringen en hartenkreten stellen 28 schrijvers, journalisten en columnisten zich teweer tegen het literaire defaitisme.

Imago

Misschien wel de grappigste bijdrage is die van Lisa Kuitert, hoogleraar boekwetenschap aan de Universiteit van Amsterdam. In een historische terugblik laat ze zien dat de bezorgdheid over de roman al in de negentiende eeuw hoogtij vierde. Het grote gevaar destijds: de trein, want al boemelend lazen mensen alleen nog 'spoorweglectuur', geen fatsoenlijke boeken. Later kwam daar de fiets bij, die mensen van lezen zou afhouden. En vervolgens de bioscoop, de jazzmuziek, de tv, enzovoort.

Het geruststellende is dat de roman al deze bedreigingen heeft overleefd. Sterker nog, meer mensen dan ooit schrijven op dit moment een boek. Ook het imago van de roman is er alleen maar beter op geworden, aldus Kuitert. Begin negentiende eeuw beweerden zedenpredikers nog dat je door het lezen van boeken verdorven raakte, geen eigen gedachten ontwikkelde en je verstand schaadde; lezers eindigden 'woordkarig en stom'. Anno 2018, ettelijke wetenschappelijke studies verder, geldt het lezen van literatuur als heilzaam: het bevordert woordenschat, intelligentie en empathisch vermogen.

Zo'n opgepoetst imago behoedt de roman nog niet automatisch voor de ondergang. Maar, vraagt schrijver Tommy Wieringa zich verderop in de bundel af, waarom zijn we daar toch zo door geobsedeerd? "Over de dood van het sonnet of de zwanenzang van de opera hoor je nooit iemand", merkt hij op. De roman wordt daarentegen steeds weer 'met een zekere ondergangswellust ten grave gedragen'. Loos alarmisme, vindt Wieringa. Hij geeft het literaire boek juist goede overlevingskansen als 'misschien wel de belangrijkste drager van onze beschaving'.

Wieringa ziet ook wel dat kinderen geen liefdesbrieven en dagboeken meer schrijven, toch de 'voorbodes van de roman'. Maar dat is volgens hem geen aankondiging van een groter literair sterven. Want kijk eens hoe hedendaagse lezers zich nog altijd moeiteloos laten meevoeren met de maniakale jacht die kapitein Ahab opent op de witte potvis Moby Dick, deze tekst uit 1851 is invoelbaar alsof hij zojuist was geschreven. Dát is de kracht van de roman, meent Wieringa, en tevens de garantie dat deze kunstvorm 'het schouderophalen en geeuwen' zal overleven.

De vraag is alleen: in welke vorm? Moet er uit voorzorg iets aan de roman veranderen? Voor schrijfster en letterkundige Karin Amatmoekrim is het klip en klaar: personages hebben meer kleur nodig, want ook de wereld buiten het boek verkleurt in hoog tempo. Wil de roman blijven doen waar hij altijd sterk in is geweest, namelijk het duiden van mensen in hun tijd, dan zal hij moeten meebewegen.

Vluchtigheid

Een ander kenmerk van deze tijd is de digitale vluchtigheid. Die heeft schrijvers al geïnspireerd tot allerlei vormexperimenten: elektronische literatuur met hypertext, interactieve onlineromans, door robots geschreven boeken... Maar dit zijn toch vooral experimenten gebleven, nauwelijks voor herhaling vatbaar, schrijft essayist Bas Heijne. Hij vindt het interessanter om te kijken hoe de digitale omgeving de geest van de mens verandert - daar valt prachtige, duidende literatuur van te maken. Uiteraard moeten lezers wel een beetje interesse blijven tonen, waarschuwt Heijne. Want zonder publiek zou de roman 'als een schitterend artefact in het luchtledige hangen'.

Geen verlangen zonder tekort, De toekomst van de Nederlandstalige roman, onder redactie van Margot Dijkgraaf en Wouter van Gils. Speciale uitgave van de Stichting Literatuur Prijs, Amsterdam, 184 blz., 14,90 €.

Recensenten van Trouw bespreken pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden