Digitale reconstructie

De Nachtwacht is flink gegroeid en is weer precies zoals Rembrandt hem schilderde

De gereconstrueerde panelen zijn in het Rijksmuseum aan de Nachtwacht gemonteerd. Beeld ANP
De gereconstrueerde panelen zijn in het Rijksmuseum aan de Nachtwacht gemonteerd.Beeld ANP

De Nachtwacht is weer compleet. De stukken die er in 1715 oneerbiedig van afgesneden werden, zijn gereconstrueerd door een computer die leerde schilderen als Rembrandt.

Op het oog als vanouds hangt hij daar, aan het einde van de eregalerij in het Rijksmuseum. Maar als je beter kijkt, zie je dat de Nachtwacht een stuk groter is dan voor de lockdown. Aan de zijkanten, de boven- en de onderkant zijn stroken doek toegevoegd. Die werden er afgehaald toen het schilderij in 1715 verhuisde van de Kloveniersdoelen, het clubhuis van de afgebeelde Amsterdamse schutterij, naar het paleis op de Dam – toen nog het stadhuis. Het schuttersstuk paste niet tussen twee deuren en dat werd met een mes opgelost.

Die stukken doek zijn verloren gegaan, maar er was destijds al wel een goede kopie van het schilderij, gemaakt door Gerrit Lundens. Dus het is bekend hoe de Nachtwacht er bij voltooiing in 1642 uitzag. Maar die kopie kon voor de reconstructie niet een-op-een gebruikt worden, zegt Robert Erdmann, ‘senior scientist’ van het museum. “Hij is veel kleiner en Lundens had natuurlijk zijn eigen stijl en kleurgebruik.”

De computer werd een schildersleerling

De verschillen tussen de originele Nachtwacht en de kopie van Lundens werden door de computer geanalyseerd door duizenden details met elkaar te vergelijken. Kunstmatige neurale netwerken die de hersenen nabootsen, ‘leerden’ van het onderzoeksteam de schildertechniek en het kleurgebruik van Rembrandt. “De computer werd een schildersleerling”, zegt Erdmann. Voorzien van al die kennis en vaardigheden kon de computer de ontbrekende delen omzetten van Lundens schilderstijl naar de toets van Rembrandt zelf.

Het resultaat is op canvas geprint, op metaal geplakt en de stroken zijn met een ingenieus systeem rond de originele Nachtwacht bevestigd. “Ze raken het originele doek net niet”, zegt Erdmann.

Het is opmerkelijk hoeveel verschil die paar repen doek maken – in totaal verdween er 71,4 centimeter in de breedte en 34, 6 centimeter in de hoogte. Taco Dibbits, directeur van het Rijksmuseum, legt uit hoe de dynamiek die Rembrandt in zijn schilderijen wist te leggen, nu ook in de Nachtwacht veel sterker naar voren komt.

Taco Dibbits, de directeur van het Rijksmuseum, laat de nieuwe stukken van de Nachtwacht zien. Beeld Joris van Gennip
Taco Dibbits, de directeur van het Rijksmuseum, laat de nieuwe stukken van de Nachtwacht zien.Beeld Joris van Gennip

Hij wijst op de centrale figuren, kapitein Frans Banninck Cocq in het zwart en luitenant Willem van Ruytenburch in zijn heldergele tenue. “Bij het afsnijden kwamen ze keurig in het midden te staan, maar nu zie je dat Rembrandt ze rechts van het midden plaatste. Dat is heel belangrijk, daardoor komt de voorstelling in beweging, ze lopen op de toeschouwer af. Rembrandt schilderde niets voor niets, overal was over nagedacht.”

De schutters komen in beweging

Ook de leuning van een brug, die aan de linkerkant grotendeels verdween, is belangrijk, zegt Dibbits. “Die zorgt voor lineair perspectief.” Op de 64 centimeter doek die links werd afgesneden, staan ook nog enkele figuren. Aan de bovenkant kan het vaandel weer wapperen. Als je Dibbits hoort praten, zie je de schutters inderdaad in beweging komen. De directeur vindt het effect filmisch.

De komende drie maanden zal de Nachtwacht in zijn oude formaat te zien zijn, daarna worden de gereconstrueerde stukken weer verwijderd. Dibbits vindt het ‘niet ethisch’ om de reconstructie permanent op te hangen. “We doen het nu met veel uitleg erbij, maar we hebben als museum de plicht het authentieke werk te tonen.”

De reconstructie is onderdeel van ‘Operatie Nachtwacht’, een grootschalig onderzoek dat in 2019 begon. Dat moet uitmonden in de restauratie van het werk. Het publiek kan het hele onderzoek volgen, de Nachtwacht hangt in een speciale glazen ruimte, waar te zien is hoe eraan wordt gewerkt.

Lees ook:

Slavernijtentoonstelling in het Rijksmuseum: deze halsband werd dus niet gedragen door een hond

De slavernijtentoonstelling in het Rijksmuseum maakt één ding duidelijk: aan deze gitzwarte bladzijde uit de geschiedenis valt écht niet meer te ontkomen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden