Review

’De Nachtwacht’ als gezellig groepsportret? Filmer Peter Greenaway weet het zeker en beter: Rembrandts schuttersstuk is een reusachtig complot.

Hij staat erbij zoals inspecteur Morse de pers inlicht omtrent de vorderingen van een moordzaak. Alleen heeft de Britse filmer Peter Greenaway meer woorden dan de norse Morse nodig, heel wat meer woorden. Want alles heeft immers met alles te maken.

Ja, er is een moord gepleegd. Onder het mom van een schietoefening is een kapitein van de schutterij met voorbedachten rade door zijn rechteroog geschoten. Nee, er is geen lijk, want dat is al lang begraven. En ja, naam en nationaliteit van het slachtoffer zijn bekend: de uit Frankrijk gevluchte hugenoot Piers Hasselburgh. Plaats van handeling: Amsterdam. Tijdstip van de misdaad: 1642 of daaromtrent.

Als kroongetuige voert Greenaway op: Rembrandt van Rijn, Nederlands schilder, ooit een met roem en rijkdom overladen man, nu een verongelijkte pauper.

Greenaway openbaart wat nog niet iedereen wist: met ’De Nachtwacht’ schilderde Rembrandt geen gezellig groepsportret, maar een vlammende aanklacht tegen de door en door corrupte bewindvoerders van Amsterdam en tegen de moordenaar van de Franse hugenoot in het bijzonder.

Kijk maar, daar staat die duivelse moordenaar, pal achter de hoofdpersonages kapitein Frans Banning Cocq en luitenant Willem van Ruytenburch. Niet toevallig helemaal in het zwart gekleed. Je kunt alleen z’n gezicht niet zien, want dat zit verborgen achter de rug van Banning Cocq.

Maar mooi dat Rembrandt het schot in zijn schilderij laat vallen. De rookpluim uit de musket midvoor maakt het schot zelfs zichtbaar. Greenaway wijst op het uiterste rechterdeel van ’De Nachtwacht’, daar waar een lid van het Amsterdams schuttersgilde staat. Met uitgestrekte arm wijst die pontificaal naar het midden van het schilderij, naar de zwartgeklede moordenaar: hij was het!

Greenaway heeft zich terdege in materie en mysterie van ’De Nachtwacht’ verdiept; hij weet werkelijk van alles. En vooral dat van het een het ander komt, en dus alles met elkaar te maken heeft.

Waar de in ’De Nachtwacht’ verstopte drie Andreaskruisen uit het wapen van Amsterdam voor staan? Niets dan rampspoed, weet Greenaway: brand, overstroming en pest. En dan al die lansen op ’De Nachtwacht’. Dertien lansen, welgeteld en nauwgezet het ongeluksgetal dertien. Dus geen twaalf of veertien lansen.

En waarom medeplichtige Banning Cocq zijn rechterhand gehandschoend (’altijd van degene die uitdaagt’) heeft en zijn linkerhand ontbloot verheft? Een kind die dat kan zien: zo duidde Rembrandt de homoseksuele verbintenis tussen kapitein Banning Cocq en luitenant Van Ruytenburch. Hoe nu? Wis en waarachtig, want we gaan toch niet denken dat de schaduw van de kapiteinshand daardoor bij toeval op het geslachtsdeel van de luitenant rust? En wat heeft de luitenant daar zelf in z’n linkerhand? Die speer met twee hangende zakjes van draperie - nou? Greenaway hoeft nog geen halve seconde over z’n eigen retorische vraag te aarzelen: de fallus met bijbehorende testikels manifest. Klaar als een klontje.

Op uitnodiging van het Holland Festival ging Greenaway ’De Nachtwacht’ eens grondiger bekijken dan hij ooit in zijn leven deed. Hij lichtte Rembrandts personages letterlijk uit het schilderij, en gaf ze theatrale allure. Een wand zo groot als ’De Nachtwacht’ zelf hing hij vol met uitvergrote Nachtwachtpersonages. Hij kleedde ze in de mode van Rembrandts dagen, en gaf ze stemmen en leven; acteurs spelen de mannen, vrouwen en kinderen uit ’De Nachtwacht’. Ook de hondjes blaffen hun partij mee, en Rembrandts trommelaars trommelen hoorbaar.

Vervolgens filmde Greenaway die Rembrandt-scènes. Langer dan een kwartier mocht zijn film dit keer niet worden, want dat zou tot oeverloze opstoppingen van opgewonden toeschouwers in het Rijksmuseum leiden. Welbeschouwd bleek een kwartier al te veel, dus beperkte hij zich tot vijf minuten, waarin alle mysteriën die in ’De Nachtwacht’ schuilen, tot ontknoping moeten komen. Titel van zijn drama: ’Nightwatching’.

Hoewel Vermeer zijn favoriet is, noemt hij Rembrandt ’een schilder waar je niet omheen kunt’. ,,Aangezien er zo veel meningen over Rembrandt bestaan, mag ik, als buitenlander, de arrogantie hebben om er nog een aan toe te voegen.”

Greenaway beschouwt ’De Nachtwacht’ als een momentopname uit een theaterstuk, als een ’still’ van een film, als een groots ten tonele gevoerd complot.

,,Want hoe kan een provinciaaltje uit Leiden, dat net als Mick Jagger bekend, beroemd, rijk werd en met geld smeet, na de voltooiing van zijn ’Nachtwacht’ tot pauper vervallen? Door de wraak van de plutocratie in de Amsterdamse Gouden Eeuw. Omdat Rembrandt het gewaagd had de twaalf families die in Amsterdam destijds de lakens uitdeelden, met zijn schilderij van medeplichtigheid aan moord te beschuldigingen.” Nog even iets over het motief misschien. Waarom die gevluchte hugenoot nou eigenlijk van het Amsterdamse schuttersgilde doodgeschoten moest worden? Greenaway vastberaden: ,,In de Nederlandse bemiddelingspoging bij de uithuwelijking van de Engelse Charles I stond hij met zijn Franse achtergrond in de weg.”

Reken jij even af, Lewis.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden