Review

De naarste barak van het Oostblok

Ooit was er een aparte Oost-Duitse staat die communistisch was. Russische soldaten waren er overvloedig aanwezig om te zorgen dat de Oost-Duitsers braaf en communistisch bleven. Willem Melching beschreef de veertigjarige geschiedenis van deze merkwaardige staat, die in 1990 formeel ophield te bestaan.

Wat is een Ulb? Dit tot nog toe voor mij onbekende Duitse woord bleek de tijdspanne aan te duiden tussen het aanzetten van de radio, de aankondiging van een toespraak van staatsleider Ulbricht, en het onmiddellijke uitzetten van het toestel na de herkenning van diens naam.

Dit Oost-Duitse grapje geeft goed weer hoe weinig geliefd de eerste leider van de DDR was, en hoe zijn onderdanen daar mee omgingen. Net zoals in de Sovjet-Unie waren in de DDR woordspelingen en grappen over de staatsleiding het nationale tijdverdrijf bij uitstek.

Maar als het communistische regime zo gehaat was, waarom kwam de bevolking dan niet in opstand, en waarom heeft de DDR zo lang kunnen bestaan -veertig jaar? Op die vraag geeft Willem Melching een duidelijk antwoord in zijn onlangs verschenen overzichtswerk 'Van het socialisme, de dingen die voorbij gaan'.

De DDR rustte volgens hem op vier pijlers: de Sovjet-Unie, de Bondsrepubliek, de economie en de partij annex het onderdrukkingsapparaat. Dankzij hen kon de DDR overleven, ook al wankelden er geregeld één of twee. Pas toen álle pijlers waren uitgehold, raakte de DDR in zijn finale crisis. Deze systematische benadering geeft Melchings chronologische weergave van de Oost-Duitse geschiedenis extra diepgang.

In de studie komen alle hoogtepunten en crisismomenten aan bod: de bezetting van het oosten van Duitsland door de Sovjets, de opstand in 1953, de bouw van de Muur in 1961, de economische hervormingen van Ulbricht, de Westpolitik van Honecker, de crisis na 1985, de ineenstorting van het regime in 1989, de vereniging met de BRD. Melching sluit af met een buitengewoon interessant hoofdstuk over het decennium 1990-2000. Hoogstens kan je ervan zeggen dat Melching over sommige, specifieke thema's wel erg bondig heeft geschreven.

Over de Oost-Duitse kerken, de enige overgebleven niet-gelijkgeschakelde instanties, had bijvoorbeeld veel meer gezegd kunnen worden. Ook de anti-fascistische mythe, waarmee de Oost-Duitse eenheidspartij haar heerschappij onderbouwde, verdient meer aandacht.

Adenauer wist de West-Duitsers met het Wirtschaftswunder, het vermijden van een publiek debat over de Holocaust, en met de Westbindung en de waarde van de democratie te overtuigen.

Zijn tegenvoeter Ulbricht 'hielp' de Oost-Duitsers óók bij het integreren in een nieuwe samenleving. Hij externaliseerde het Duitse oorlogsverleden en schoof de BRD alle schuld in de schoenen. De Holocaust werd in de DDR al snel verdrongen. Melching legt weliswaar kort uit hoe de SED met deze propaganda onder de bevolking een 'pervers' succes boekte. Maar hij gaat niet verder op de betekenis van dit socialistische antifascisme in, dat met zijn anti-Amerikaanse, 'anti-zionistische' en zelfs anti-joodse elementen tot een zeer specifieke Oost-Duitse mentaliteit heeft geleid.

Dat die mentaliteit bestaat is vandaag de dag nog steeds te merken, bijvoorbeeld in de electorale winst voor neo-nazi's in de oostelijke deelstaten, waar duidelijk andere gevoeligheden leven als het gaat om de Holocaust, minderheden en allochtonen.

Na lezing van Melchings boek vroeg ik mij af, wat nu de doorslag heeft gegeven bij de ineenstorting van 1989. Kwam het doordat de Sovjet-Unie haar economische en militaire steun opzegde? Gaf de economische treurigheid van de DDR de doorslag, die steeds grauwer afstak bij de flonkerend-rijke Bondsrepubliek? Was de Muur door de enorme uitbreiding van het telefoonnet en de fikse toename in Oost-West-contacten niet al vanaf de jaren zeventig geleidelijk ondergraven?

De verstarring van de SED en het onderdrukkingsapparaat in de laatste fase van de DDR vind ik ook nog steeds lastig te doorgronden. Om maar te zwijgen van de feitelijke impact van de dissidentenbeweging.

Volgens Melching waren de dissidenten van veel minder belang dan de vluchtelingen en de Ausreissies - de mensen die een emigratieverzoek hadden ingediend. Hun vertrek schiep pas het chaotische klimaat, waarin de Wende kon plaatsvinden, aldus de schrijver.

Maar hoe zit het bijvoorbeeld met die ene belangwekkende factor, die Melching níet expliciet noemt, en die ook al door J.M. Bik in NRC Handelsblad en Remco van Diepen in zijn boek 'Hollanditis' werd aangestipt: de pogingen van de VS onder leiding van Ronald Reagan om het sovjetimperium te outspenden in een tomeloos dure wapenwedloop?

Volgens Melching richtte de Sovjet-Unie zichzelf ten gronde door vast te blijven houden aan de planeconomie. Maar gaf Reagan Moskou (en daarmee Oost-Berlijn) dan niet toch de genadeklap? Of kwam de impuls tot verandering echt uit het Oostblok zelf?

Hoe dan ook, de DDR was een interessant geval binnen het hele Oostblok. Honecker en de zijnen behoorden namelijk tot de laatsten der Mohikanen; zij bleven harde communisten en lustten Gorbatsjovs perestrojka niet. Waarom ging de DDR eigenlijk niet radicaal zijn eigen weg, zoals China of Roemenië? De Nationale Volksarmee had genoeg soldaten om een eventuele opstand neer te slaan. Wat had het Russische Rode Leger dan gedaan, en de Russische veiligheidsdienst KGB (Poetin zat in 1989 als KGB'er in de DDR)? Interessante vragen, maar niet te beantwoorden zolang niet al het materiaal in de Kremlin-archieven openbaar is.

Ten slotte nog één punt dat mijzelf nogal bezighoudt: hoe valt de geschiedenis van de DDR nu te definiëren? Hoe kunnen die veertig jaar socialisme in het raamwerk van de Duitse geschiedenis worden ingebed? Als tweede Duitse dictatuur, als een alternatief experiment na het nazisme, of als een van buitenaf opgelegde en bij voorbaat niet levensvatbare sovjetisering? Melching gaat daar niet uitvoerig op in. Wel valt op dat zijn toon hier en daar een beetje nostalgisch klinkt, terwijl hij even later de DDR weer wegzet als 'repressiefste staat in het Sovjetimperium'.

Maar dat zijn allemaal terzijdes. 'Van het socialisme, de dingen die voorbijgaan' is een prachtig werk dat door zijn vloeiende stijl en de vele leuke details even aangenaam leest als een whodunit. Alleen weet je de uitkomst al.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden