Taal

De moeder de psalmen

Beeld anp

In deze tijd staat het gedicht 'De moeder de vrouw' van Martinus Nijhoff weer in de belangstelling. Misschien om de verkeerde redenen, maar die ene onsterfelijke versregel maakt alles goed: 'En wat zij zong hoorde ik dat psalmen waren'.

De regel is vaak bejubeld, in tegenstelling tot zijn tegenhanger 'De dag die je wist dat zou komen is eindelijk hier', uit het verguisde koningslied. Toch zitten de zinnen in essentie hetzelfde in elkaar.

In beide zinnen staat een eigenaardige vooropplaatsing van het onderwerp van een bijzin. In Nijhoffs zin is dat 'wat zij zong', dat het onderwerp is van 'dat psalmen waren'. De bijzin heeft de betekenis 'Wat zij zong waren psalmen'. In de koningsliedzin is 'die' het onderwerp van de bijzin 'dat zou komen'. De bijzin betekent 'Die (dag) zou komen'. In taalkundige termen: het onderwerp is 'geëxtraheerd' uit de bijzin. Extractie uit een bijzin is al bijzonder, maar extractie van het onderwerp is helemaal zeldzaam.

Bij Nijhoff is het geëxtraheerde onderwerp ook nog eens zelf een bijzin ('wat zij zong'). Dat geeft een klein conflictje in die ingebedde bijzin: 'Wat zij zong waren psalmen'. Je hebt daar een enkelvoudig onderwerp met een naamwoordelijk gezegde ('waren psalmen') in het meervoud. Dat kan gewoonlijk alleen met 'dat' of 'dit' ('Dat waren psalmen'), maar Nijhoff zoekt hier een grens op en rekt de taal een beetje uit.

Misschien denkt u: wat ik hier lees vind ik dat ongeloofwaardige beweringen zijn, maar dan voelt u het meteen. Nijhoffs versregel is inmiddels cultureel erfgoed, extractie van het onderwerp uit een bijzin nog niet.

In onze taalrubriek worden grammaticale geschillen, etymologische enigma's en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Heeft u een taalvraag? Mail dan naar p.a.coppen@let.ru.nl. Lees meer afleveringen op trouw.nl/taal.

Lees ook:

Het boekenweekthema 'De Moeder de Vrouw' is een schot in de roos

De Moeder de Vrouw als thema voor de boekenweek van dit jaar. De CPNB had niet kunnen dromen dat dit thema tot zoveel aandacht en ophef zou leiden. Dat is echter, als vaker, alleen ingegeven door afkeuring en boosheid. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden