Boekrecensie

De meeste vrouwen deugen

Beeld Kwennie Cheng

In ‘1001 vrouwen in de 20ste eeuw’ kun je ontwaren hoe de vrouwengeschiedenis zich voltrok: van pioniersters tot minister en treinkaapster.

Corrina Konijnenburg is geen naam die u veel zal zeggen. Maar zeg ik Dorus en ‘Poessie Mauw’ dan zullen de meeste ouderen (50-plussers) wel weten over wie ik het heb. Corrina was de blonde peuter die in 1966 op tweejarige leeftijd niet ophield met ‘poessie mauw’ zingen op de schoot van Tom Manders. Een aandoenlijk tv-fragment dat in die jaren minstens zo vaak herhaald werd als de maanlanding.

Het leverde de kleine Corrina brievenbussen vol fanmail op en nu, meer dan een halve eeuw na dato, een lemma in de zojuist verschenen vrouwenencyclopedie: ‘1001 vrouwen in de 20ste eeuw’, samengesteld door Els Kloek. Vermelding in deze encyclopedie, waarin alleen ‘vrouwen wier leven is voltooid’ zijn opgenomen, heeft Corrina overigens ook te danken aan het tragische feit dat ze niet meer leeft. De voormalige ‘kindster’ had een succesvolle loopbaan als showdanseres maar stierf al in 2002 op 37-jarige leeftijd aan baarmoederhalskanker. 

Dit wist u allemaal niet, en vermoedelijk wist u ook niet eens dat u het niet wist, maar het valt nu wel na te slaan in dit nieuwe naslagwerk.

Bloot wijf

Zoals daarin ook te lezen is, iets heel anders, hoe politica Elske ter Veld in 1993 uit frustratie in huilen uitbarstte nadat ze haar aftreden als staatssecretaris moest aankondigen, maar die huilbui later relativeerde door te verwijzen naar een populair liedje uit haar studententijd: It’s my party and I cry if I want to.

Of hoe fotomodel Saskia Holleman bloot op het beroemde PSP-affiche belandde (in 1971) nadat iemand ter vergadering het protest van aarzelende PSP’ers smoorde met de uitroep “Jongens rot nou effe op. Elke arbeider houdt van een bloot wijf!”

En van veel verder terug: hoe de al lang vergeten Riek van Nijnatten-Doffegnies ten onrechte werd weggezet als christelijke streekromanschrijfster uit de Achterhoek, terwijl haar boeken niet uitgesproken religieus zijn en zich op verschillende plaatsen afspelen en ze er in de jaren veertig wel een miljoen van verkocht.

Of hoe Janke Goslinga in de jaren dertig haar gewelddadige echtgenoot vermoordde door gif op koekjes en in chocolademelk te doen en toen hij daar ziek van werd, een zakdoek met ammoniak in zijn gezicht te houden. En hoe die moord Neerlandicus Hylke Tromp in 2011 inspireerde tot een moordballade.

En nog weer eerder: hoe Jo Bonger, de vrouw van Theo van Gogh, broer van Vincent, ervoor zorgde dat Vincents schilderijen steeds hogere ogen gooiden door na zijn en Theo’s dood onvermoeibaar critici aan te schrijven, tentoonstellingen te organiseren, en zelfs zijn door haar meest geliefde schilderij ‘De zonnebloemen’ in 1924 te verkopen aan de National Gallery in Londen ‘for the sake of Vincent’s glory’.

Etcetera, etcetera. Dit is maar een ienie mienie fractie van de talloze smeuïge weetjes in dit naslagwerk, naast even zoveel behartenswaardige wetenswaardigheden over de reputatie en betekenis van de vrouwen. Het boek is een vervolg op ‘1001 vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis’ (2013). Reden van dit vervolg is dat in dat eerste naslagwerk niet genoeg ruimte was voor vrouwen uit de twintigste eeuw, die dankzij hun veranderende positie steeds meer deel uit gingen maken van de samenleving en daar dus ook hun stempel op drukten.

Rommelen aan mannenbolwerken

De vrouwen zijn in chronologische volgorde opgenomen, opgedeeld in vijf generaties, de eerste generatie geboren voor 1870, de laatste geboren na 1930. Die chronologie geeft de encyclopedie tegen het einde wel een macaber randje, omdat de daar beschreven vrouwen jong zijn gestorven. De laatste is cabaretière Floor van der Wal (26 jaar), voorafgegaan door moordslachtoffer Marianne Vaatstra (16) en politica Edith Mastenbroek (37).

Mooi is hoe zich door de generaties en zeer uiteenlopende levensverhalen heen, toch een lijn van ‘typische’ vrouwengeschiedenis ontvouwt. In de eerste generatie vind je bijna alleen maar onbekende namen, veel vrouwen die simpelweg worden aangeduid als ‘feministes’, ofwel de ‘pioniersters die rommelden aan de mannenbolwerken’. In de tweede generatie veel eerstelingen (de eerste advocaat, de eerste lector, de eerste vrouw met vliegbrevet, de eerste vrouw die de Elfstedentocht reed). In de vierde generatie veel verzetsvrouwen (in totaal zijn er 70 opgenomen). In de vijfde generatie, geboren na 1930, vind je in een steeds meer emanciperende samenleving meer bekende dan onbekende vrouwen, inclusief recentelijk overleden beroemdheden als Mies Bouwman en Renate Dorrestein.

De traditionele vrouwenberoepen - actrices, leraressen, danseressen, schrijfsters, dichteressen, kunstenaressen - zijn redelijk evenwichtig verdeeld over de eeuw heen, politici komen er meer naarmate de eeuw vordert, filmmaaksters waren er de afgelopen eeuw maar een handvol.

Vrouwelijke boeven

Kloek heeft ook slachtoffers (bekende moordslachtoffers als Marianne Vaatstra, Meta Hofman en Jenny Gilliams, vrouw van Jean-Louis Pisuisse, maar ook andersoortige slachtoffers, zoals de gehandicapte Jolande Venema), én ‘slechteriken’ opgenomen. Foute vrouwen in de oorlog zoals de Joodse verraadsters Rosalie Roozendaal en Ans van Dijk en de loyale vrouw (én tante) van Mussert, Rie Mussert-Witlam, maar ook wat oplichtsters, een treinkaapster en criminelen zoals Mathilde Westmeijer - ze chanteerde Abraham Kuyper langdurig.

Wie speurt naar een sappig idee voor een film, als medium van oudsher toch meer geïnteresseerd in het kwade, moet dit boek ook zeker ter hand nemen. Erg veel vrouwelijke ‘boeven’ zijn er trouwens niet, ik telde er twintig. De meeste vrouwen deugen.

Al met al een prachtige verzameling korte maar met veelzeggende details opgesmukte levensverhalen die in haar opbouw laat zien dat vrouwen hun aparte positie aan het afwerpen zijn en dat eenzelfde encyclopedie over de 21ste eeuw er vermoedelijk niet hoeft te komen.

Wel kun je je afvragen hoe je dit naslagwerk gebruikt. Van de 1001 vrouwen kende ik er 181, de rest niet, dus die ga ik ook niet opzoeken. Enig houvast biedt een bezighedenregister. Maar misschien moet je, gelijk de gretig kennis vergarende Katadreuffe in Bordewijks roman ‘Karakter’, gewoon beginnen bij het eerste lemma, hier Ine Kusumoto, de eerste vrouwelijke arts in Japan, en dan in kleine doses doorlezen tot nummer 1001: Floor van der Wal.

Lees meer boekrecensies op trouw.nl/boekrecensies.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden