Oiva Toikka (Nuutajärvi Notsjö), groep van acht vazen Mansika, 1984, glas, inv. 2373 Beeld Tom Haartsen
Oiva Toikka (Nuutajärvi Notsjö), groep van acht vazen Mansika, 1984, glas, inv. 2373Beeld Tom Haartsen

BoekrecensieMuseum

De magie van het Rotterdamse kunstpakhuis vol met 151.000 voorwerpen

Mienke Simon Thomas geeft een onthullend inkijkje in de verzamelgeschiedenis van Museum Boijmans van Beuningen. En vraagt zich af: Wat is de gemene deler tussen een jurk van Viktor & Rolf en een glas van Copier?

Henny de Lange

Alleen al door de magie van de spiegelende buitengevel is het Depot van Museum Boijmans van Beuningen in Rotterdam een trekpleister van jewelste. Maar ook binnen is de ervaring duizelingwekkend, oog in oog met de tienduizenden voorwerpen.

Maar liefst 151.000 objecten zijn opgeslagen in dit kunstpakhuis. Een derde valt in de categorie vormgeving: een bonte stoet van kasten en stalenbuisstoelen tot ambachtelijke kookpotten, waaiers, fietsen, glazen en mode. Je vraagt je af: waarom zijn al die spullen verzameld, wie bepaalde dat en wat hebben ze ons te vertellen? Wat is de gemene deler tussen een jurk van Viktor & Rolf en een glas van Copier?

Die vragen staan centraal in het boek Voortschrijdend inzicht waarmee Mienke Simon Thomas haar carrière afsluit. Ze was bijna dertig jaar conservator van de afdeling vormgeving van Boijmans. Aan de hand van 900 objecten beschrijft ze het verzamelbeleid in de afgelopen 175 jaar en hoe ‘voortschrijdend inzicht’ dat ook steeds weer veranderde.

Na 1910 ook ‘siervoorwerpen’

In acht tijdvakken wandelt ze door de geschiedenis van Boijmans, dat in 1849 als een schilderijenmuseum start. Zijn naam dankt het aan de verzamelaar Frans Boijmans, van wie alle kunstwerken afkomstig zijn. De eerste zestig jaar worden er vrijwel alleen schilderijen, tekeningen en prenten verzameld. Pas vanaf 1910 verschijnen er ook ‘siervoorwerpen’ van keramiek, glas en zilver, geschonken door verzamelaars.

Een visie zit daar niet achter. De directeuren accepteren de particuliere collecties kunstnijverheid vanwege hun vermeende hoge waarde. Ook willen ze de verzamelaars niet voor het hoofd stoten, omdat ze deel uitmaken van de Rotterdamse elite en connecties hebben met het museum. Zo zit Elie van Rijckevorsel, die een grote collectie gegraveerde Venetiaanse glazen en 223 stukken oosters porselein schenkt, in de commissie van toezicht.

Soms gaat die vriendjespolitiek verder. Directeur Dirk Hannema kan het zo goed vinden met keramiekverzamelaar Jaap Bastert dat hij hem in 1941 aanstelt als de eerste conservator kunstnijverheid. Via zijn netwerk zal Bastert tal van aanwinsten binnenhalen. Dat verklaart mede waarom Boijmans naar verhouding zoveel keramiek heeft: 23.000 op een totaal van 50.000 voorwerpen. Tweede qua omvang is glas met 7000 stukken.

Kant als nieuw verzamelgebied

In totaal hebben verzamelaars en mecenassen zo’n 25.000 objecten geschonken aan de afdeling vormgeving. Prijzenswaardig, maar door de verhalen achter deze voorwerpen te vertellen, maakt Simon Thomas duidelijk hoe groot hun invloed is geweest op het verzamelbeleid – zo daar al sprake van was.

Anoniem/Anonymous schotel, 1500 - 1510 A 3649 (KN&V) Collectie/Collection Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam Beeld Tom Haartsen
Anoniem/Anonymous schotel, 1500 - 1510 A 3649 (KN&V) Collectie/Collection Museum Boijmans Van Beuningen, RotterdamBeeld Tom Haartsen

Pas na de oorlog groeit de behoefte aan verbreding van de collectie. Kant wordt in 1948 het eerste nieuwe verzamelgebied. Die keuze wordt ook weer ingegeven door een particuliere schenking, van directeur Willem Hugo de Monchy van de Holland-Amerika Lijn, tevens bestuurslid van het museum. Hij wil geen successie- of schenkingsrechten betalen en zijn verzameling mag niet tot ‘in de lengte der jaren in het depot rusten’. Directeur Coert Ebbinge Wubben, die in de oorlog met zijn vrouw een jaar op kamers woonde in het huis van De Monchy, slikt deze voorwaarden.

Onder leiding van Bastert en zijn rechterhand Bernardine de Neeve wordt het verzamelgebied verder verbreed met waaiers, on­edele metalen en hedendaagse kunstproducten, maar de nadruk blijft liggen op keramiek en glas. Pas in 1975 krijgt de afdeling kunstnijverheid een beleid. Het eerste ‘beleidsplan’, geschreven door De Neeve, wordt vijf maanden later gevolgd door een aangepaste versie. Een cruciale wijziging is dat Boijmans ook alledaagse gebruiksvoorwerpen en industriële massaproducten gaat verzamelen. De nadruk op kunst verschuift hiermee naar cultuur in bredere zin.

Eigen voorkeursbeleid

Die koerswijziging moet wel uit de koker van de invloedrijke verzamelaar Hendrik Jan van Beuningen (bestuurslid van Boijmans) komen, concludeert Simon Thomas. Hij bezit een collectie van duizenden bodemvondsten, vooral keramiek, die laat zien wat gewone mensen voor de komst van de industriële revolutie in het huishouden gebruikten. Als zijn verzameling in het museum wordt opgenomen – een vurige wens van Van Beuningen – kan die lijn vanuit het verleden naar de toekomst worden doorgetrokken.

‘De meest ingrijpende koerswijziging in het beleid van de collectie vormgeving’, zo typeert de auteur de komst van de collectie Van Beuningen. Vijf jaar voor de officiële overdracht (in 1983) is directeur Wim Beeren al begonnen met het aankopen van een grote hoeveelheid industriële producten, waaronder het kanariegele persglasservies van Berlage en Piet Zwart voor de Glasfabriek Leerdam uit 1924. Ook worden vooruitlopend op de nieuwe koers de eerste cultuurhistorische tentoonstellingen georganiseerd, zoals Zout op tafel over het alledaagse zoutvat (1976) en Thema thee (1978).

Ludwig Mies van der Rohe Stoel, MR 20, 1927 V 1664 (KN&V) Collectie/Collection Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam Beeld Tom Haartsen
Ludwig Mies van der Rohe Stoel, MR 20, 1927 V 1664 (KN&V) Collectie/Collection Museum Boijmans Van Beuningen, RotterdamBeeld Tom Haartsen

Lang sturen verzamelaars zo de koers van het museum. Pas de laatste decennia voeren de directeuren meer hun eigen (voorkeurs)beleid. Met Wim Crouwel (1985-1993) krijgt Boijmans voor het eerst een directeur met een professionele achtergrond én een uitgesproken visie op het terrein van vormgeving.

Rem op nieuwe verzamelgebieden

Onder leiding van Chris Dercon (1996-2003) komt er een nieuw verzamelgebied bij: mode. Zijn opvolger Sjarel Ex legt een ‘surrealistisch’ accent, inhakend op de wereldberoemde collectie surrealistische kunst van Boijmans. Hij koopt ‘vervreemdende’ objecten aan als de badboot van Wiekie Somers en de kikkertafel van Hella Jongerius. Ook hedendaagse mode geniet zijn voorkeur. Daarbij profiteert het museum opnieuw van een mecenas, Han Nefkens, zij het dat anders dan in het verleden nu niet meer de verzamelaar bepaalt wat het museum aankoopt. Op initiatief van Ex wordt ook het Depot gebouwd.

Al met al geeft Simon Thomas een onthullend inkijkje in de verzamelgeschiedenis van het museum. Haar conclusie: het is onmogelijk om een overkoepelende visie te formuleren op de collectie vormgeving. Daarvoor zijn er te veel uiteenlopende particuliere verzamelingen geaccepteerd en hebben te veel verschillende directeuren en conservatoren hun stempel op de collectie gedrukt.

Dat de collectie in het Depot nu onder een dak is en beter als geheel kan worden overzien, helpt ook niet om te komen tot een planmatiger uitbreiding dan voorheen, verwacht ze. ‘Dat heb ik de afgelopen jaren wel geleerd: een collectie heeft een eigen leven, dat net zomin als dat van een mens volledig stuurbaar en maakbaar is.’

Haar advies aan het museum: zet de rem op nog meer nieuwe collectiegebieden. En verdiep je in al die objecten uit het verleden om gefundeerde beslissingen voor de toekomst te kunnen nemen.

null Beeld

Mienke Simon Thomas
Voortschrijdend inzicht. Een biografie van de collectie vormgeving
Museum Boijmans Van Beuningen; 448 blz. € 29,99

Lees ook:
Wereldprimeur: museum Boijmans van Beuningen opent zijn ‘rariteitenkabinet’ voor bezoekers

Het Rotterdamse museum Boijmans van Beuningen heeft een wereldprimeur: nog nooit eerder zette een museum zijn depot open voor publiek.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden