De Libris Literatuurprijs gaat, we weten het bijna zeker, naar een roman met wortels in de werkelijkheid

Beeld Suzan Hijink

Literatuur die op waarheid is gebaseerd, voert de boventoon op de shortlist van de Libris Literatuurprijs. Vanavond wordt die belangrijkste boekenprijs van Nederland uitgereikt. Wie zijn de kanshebbers?

Twee jaar geleden stelde de jury van de Libris Literatuurprijs zich de vraag of er in Nederland nog wel literatuur wordt gelezen. Niet alleen omdat er minder literatuur in de top-100 van best verkochte boeken voorkomt, maar ook omdat het steeds minder duidelijk is wat fictie is en wat non-fictie. 'De grenzen van de roman lijken te vervagen', aldus de jury.

Dat de relevante roman met wortels in de werkelijkheid niet alleen een groeiend genre is, maar ook bloeiend, blijkt dit jaar weer uit de nominaties voor de Libris Literatuurprijs. Er prijken drie autobiografische romans op de shortlist (Murat Isik met 'Wees onzichtbaar', Marjolijn van Heemstra met 'En we noemen hem' en Arjen van Veelen met 'Aantekeningen over het verplaatsen van obelisken') en een fictief verhaal dat de krimp in Twente als thema heeft: Tommy Wieringa's 'De heilige Rita'.

De lijst die de jury onder leiding van Abdelkader Benali heeft samengesteld bevat heel uiteenlopende boeken. Lastig te voorspellen wie de prijs van 50.000 euro zal winnen. Gelet op de uitstekende kritieken zou Tommy Wieringa hoge ogen moeten gooien. Maar ook Murat Isik schreef een door recensenten en lezers verslonden roman over zijn jeugd in de Bijlmer. Martin Michael Driessen benut zijn literaire en theatrale gaven in 'De Pelikaan', en velen bescheuren zich bij Ilja Leonard Pfeijffers spel met de lezer in 'Peachez'. Marjolijn van Heemstra schrijft verfijnd én robuust over de relatie tussen haar oudoom die in de oorlog een aanslag pleegde en haar aanstaande moederschap. En Arjen van Veelen verbindt een subtiel essay over Alexander de Grote met intieme herinneringen aan zijn overleden vriend.

Getuige de winnaars van de afgelopen drie jaar, houdt de Librisjury van romans met elementen van non-fictie: de winnaars van 2015, 2016 en 2017 (Adriaan van Dis, Connie Palmen en Alfred Birney) schreven geromantiseerde memoires en (auto)-biografieën. Daar staan de traditionele literaire werken die in 2013 en 2014 wonnen tegenover. En die werden geschreven door auteurs met wie nu ook rekening te houden valt: Pfeijffer en vooral Wieringa.

Kun je boeken wel vergelijken?

Het is altijd weer een spannende race: wie wint vandaag de Libris Prijs? Alleen: valt tussen zes verschillende romans wel een winnaar aanwijzen? Literatuur is tenslotte geen wedstrijd waarbij je tot op de seconde kunt bepalen wie de beste is.

Helemaal objectief oordelen over literatuur is onmogelijk, dat begrijpt iedereen. Om uit te drukken wát een roman de moeite maakt, heb je levende mensen nodig. En die zijn nou eenmaal verschillend - ze hebben allemaal een iets andere smaak. Daaruit volgt voor literaire jury's ten minste dat ze moeten zorgen voor een diverse samenstelling. 

Stel dat de voltallige Libris-jury dit jaar hecht aan een fraaie stijl, en veel minder aan een urgent verhaal, dan is het onwaarschijnlijk dat Murat Isik vanavond met de prijs naar huis gaat; critici vonden 'Wees onzichtbaar' stilistisch minder overtuigend. Overigens lijkt het moeilijk de jury te selecteren op smaak. Die ligt meestal niet zo aan de oppervlakte.

Makkelijker te realiseren is de veelbesproken eis van diversiteit qua sekse, huidskleur, leeftijd en sociale klasse. Ook daarvoor zijn goede argumenten. Er hoeft geen sprake te zijn van boze opzet, maar als de juryleden allemaal man zijn (of juist allemaal vrouw), dan bestaat de kans dat ze aan boeken voorbijlopen die ver afstaan van hun onderling gedeelde ervaringen of cultuur. Aan dat laatste gevaar ontkomt deze Libris jury tenminste in zoverre dat ze bestaat uit twee vrouwen en twee mannen, met Abdelkader Benali als voorzitter.

Tijdelijk tussen haakjes

Toch is een diverse jurysamenstelling niet de enige garantie dat het oordeel relatief eerlijk uitvalt. Je bent nooit alléén je sekse of je smaak, en juist geslaagde romans maken lezers ervan bewust wat ze delen. Een gevoel voor lyriek misschien, of een ervaring die veel kinderen hebben gehad: gepest worden. Romans blijken vaak in staat de lezers boven hun persoonlijke smaak en vooroordelen uit te tillen. Je hoeft geen liefhebber van Tommy Wieringa te zijn, om te begrijpen hoe goed hij schrijft, je hoeft niet in de Bijlmermeer gewoond te hebben, om te worden getroffen door de roman van Murat Isik. Daarbij komt dat professionele lezers meestal getraind zijn om hun al te menselijke voorkeuren tijdelijk tussen haakjes te zetten. Wie dat niet kan, deugt eigenlijk niet als jurylid.

Bovendien kun je elkaar proberen te overtuigen. Dat de één meer hecht aan stijl en de ander aan diepgang, verhindert niet dat je over zulke voorkeuren kunt discussiëren. Daarvoor zijn jurybijeenkomsten juist bedacht - waarbij het helpt dat beroepslezers gewend zijn hun ervaring onder woorden te brengen. De een zou kunnen zeggen: "De beeldspraak van Tommy Wieringa blijft toch onovertroffen." De ander kan antwoorden: "Dat klopt, maar aan zijn personages besteedt hij te weinig aandacht." 

Over smaak valt wel degelijk te twisten. Tot op zekere hoogte kan de jury het dus eens worden over literaire kwaliteit. Al zullen er altijd verschillen blijven bestaan.

Maar dat kwaliteitsoordelen mogelijk zijn, maakt het niet minder moeilijk tussen goede boeken de allerbeste aan te wijzen. Op de shortlist staan meestal minstens twee of drie boeken die de prijs zouden verdienen. Ze zijn allemaal goed, maar meestal op een andere manier. Wat moet dan de doorslag geven? Schwung? Verfijning? Urgentie? Het is appels vergelijken met peren, bananen en sinaasappels. Dat er toch één winnaar uit moet rollen, één kampioen die de race wint, houdt daarom iets onbevredigends. Het versterkt het gevoel dat literatuur geen wedstrijd zou moeten zijn.

Een proeve van literair meesterschap

De heilige Rita
Tommy Wieringa (1967)
De Bezige Bij

Beeld xxx

Paul Krüzen is bijna vijftig en woont al zijn leven lang met zijn vader op een Saksische boerderij in Twente. Zijn moeder ging er jaren geleden vandoor met een Rus, die met een sproeivliegtuigje zomaar over het IJzeren Gordijn naar Nederland was gevlogen. Met vrouwen is het nooit wat geworden, dus Paul zoekt zijn gerief bij prostituee Rita, net over de grens in Duitsland. Uit het dorp zijn veel oude bekenden verdwenen. Er zit nu wel een Chinees restaurant, maar het contact met nieuwkomers blijft afstandelijk. Zijn enige vriend, kruidenier Hedwiges, wordt slachtoffer van een roofoverval. Door een Rus, denkt Paul.

De tristesse van het leeglopende platteland wordt door Wieringa voelbaar gemaakt in een onbetwist krachtige, gebeeldhouwde stijl die niet wordt geëvenaard door de andere genomineerden. Het boek wordt wel Wieringa's 'beste tot nu toe' genoemd. De personages kruipen overigens niet direct onder de huid.

De jury vindt het verhaal van de achterblijvers in de krimpregio wederom een proeve van Wieringa's literaire meesterschap. In 2013 won hij de Librisprijs ook al, toen met 'Dit zijn de namen' .

Briljant spel met fictie, maar een wat dunne plot

Peachez
Ilja Leonard Pfeijffer (1968)
De Arbeiderspers

Beeld xxx

Een vrijgezelle classicus op leeftijd, hoogleraar aan een universiteit, blikt vanuit de gevangenis in Buenos Aires terug op het geluk van zijn leven: zijn liefde voor Sarah Peachez, een barmeisje uit Las Vegas dat bijschnabbelt als naaktmodel. Zonder al te veel hoop op vrijlating, stelt hij voor zijn advocaat zijn verdediging op schrift: 'Haar treft geen blaam'. In de voorafgaande maanden voerde hij via e-mail gesprekken met Sarah en werd gaandeweg stapelverliefd op haar. Om haar in levenden lijve te kunnen ontmoeten, besloot hij zelfs zijn vliegangst te overwinnen. Eenmaal op zijn overzeese bestemming, blijkt alles anders dan gedacht.

Dat Pfeijffers boek over een wat dunne plot beschikt, daar zijn alle recensenten het wel over eens. Ook van de psychologische diepgang moet het boek het niet hebben, maar van het volgens de jury 'briljante spel met fictie en werkelijkheid' dat Pfeijffer met de lezer speelt. Al is het de vraag of het wat filosofische slot van dit boek de voorafgaande vrijblijvendheid goedmaakt. Pfeijffer is wederom kandidaat: hij won de Librisprijs ook al in 2014 voor 'La Superba'.

Het moederschap dat elke week dichterbij komt

En we noemen hem
Marjolijn van Heemstra (1981)
Das Mag

Beeld xxx

De tijd tikt voor de zwangere Marjolijn van Heemstra, die van een verre oom, 'bommenneef', een ring heeft geërfd met de wens om zijn naam door te geven aan haar zoon. Oom Frans heeft een heldenstatus binnen de familie omdat hij kort na de oorlog een aanslag pleegde op een niet- veroordeelde NSB'er. Maar is bommenneef echt zo'n held dat de baby straks zijn naam moet dragen? Met een steeds dikker wordend lijf gaat de schrijfster op zoek naar de waarheid over Frans, die een stuk ingewikkelder en dramatischer blijkt dan de familie altijd dacht.

Van Heemstra laat er geen twijfel over bestaan dat haar boek over de werkelijkheid gaat, maar componeert haar verhaal zo dat er een roman ontstaat over geboorte en dood, de last van een familie en het schemergebied tussen goed en fout. Origineel zijn die thema's misschien niet, maar de vondst van de zwangere die iedere week dichter bij het moederschap komt, laat geen twijfel over de noodzakelijkheid van het verhaal. Dat Van Heemstra ook dichter is, blijkt volgens de jury uit haar stijl: "In deze roman staat elk woord op zijn plek."

Uniek geluid uit de wereld van Turkse migranten

Wees Onzichtbaar
Murat Isik (1977)
Ambo Anthos

Beeld xxx

Een Turkse jongen groeit op in de Bijlmer van de jaren tachtig. Het is niet alleen de armoede van de bijstandsuitkering en verloedering om hem heen die Metin Mutlu's jeugd tot een zware maakt: zijn autoritaire vader, een communist, zet het gezin voortdurend onder grote spanning. Isik neemt in 600 pagina's de tijd om de pijn van zijn eigen jeugd, tegen het decor van de rondhangende drugsgebruikers en de Bijlmerramp, als een intieme roman te ontvouwen. Als Metin dankzij flinke druk van zijn vader op het vwo belandt, wordt hij daar jarenlang gepest of genegeerd. Tot hij op deze multiculturele school van Surinamers, Antillianen en Ghanezen, eindelijk een Turkse klasgenoot krijgt.

Isik schreef met 'Wees Onzichtbaar' geen stilistisch literair hoogstandje, maar de critici waren bereid hun criteria bij te stellen voor dit unieke geluid uit de wereld van Turkse migranten. Oordelen wisselen van 'een belangrijk boek' tot Isik als 'vertelbeest' die de lezer meesterlijk in zijn verhaal betrekt. De jury schrijft: 'Murat Isik trekt je vanaf de eerste bladzijde met de vanzelfsprekende autoriteit van de geboren schrijver het verhaal binnen en toont de lezer een wereld die bekend is uit krantenartikelen en sociale studies, maar nog te weinig uit romans.'

Fijnzinnig en grotendeels essayistisch

Aantekeningen over het verplaatsen van obelisken
Arjen van Veelen (1980)
De Bezige Bij

Beeld xxx

Tijdens hun studententijd in Leiden sluiten de verteller, een bevlogen classicus, en de Vlaming Tomas een intense vriendschap, een relatie die gebaseerd is op die van Van Veelen zelf en de rusteloze, jong overleden schrijver Thomas Blondeau. Als Tomas plotseling overlijdt, raakt de verteller in een lethargische gemoedstoestand en vertrekt met zijn vrouw naar het Amerikaanse St. Louis, waar zij biologisch onderzoek doet. Hij besluit uiteindelijk een oude afspraak met Tomas na te komen, en naar Alexandrië te gaan om de enige geautoriseerde biografie van Alexander de Grote te schrijven en Tomas' boeken stiekem in de historische Egyptische bibliotheek achter te laten. De reis naar Alexandrië wordt een ritueel om zijn verdriet te verwerken.

Dit romandebuut werd unaniem geprezen om de fijnzinnigheid ervan, en de jeugdige melancholie die eruit spreekt, al zou Van Veelen 'Tomas' wel erg laten schitteren en zichzelf te weinig laten zien. Het boek blijft grotendeels essayistisch, al benadrukt de jury dat 'Aantekeningen' als een echte roman "onderworpen is aan de literaire omgeving, die een web van betekenissen spint rond de legendarische jonge held en wereldveroveraar Alexander de Grote".

Strakke roman over menselijk onvermogen

De pelikaan
Martin Michael Driessen (1954)
Van Oorschot

Beeld -

Josip, een held uit de Tweede Wereldoorlog, heeft als beloning een baantje gekregen als kabelbaanbeheerder in een rustig Kroatisch vissersdorp. Daar rijdt begin jaren negentig ook de jongere, boomlange postbode Andrej rond. Als Andrej Josip betrapt met zijn minnares bovenaan de kabelbaan, fotografeert hij hen en besluit hij de held te chanteren. Als Josip op zijn beurt Andrej redt na een fietsongeluk, treft hij bij hem thuis Britse ponden aan die afkomstig zijn uit opengestoomde brieven van buitenlanders. Omgekeerd besluit ook Josip Andrej nu te chanteren. Zo ontstaat een comedy of errors bij het uitbreken van de Joegoslavische burgeroorlog in 1991.

'De pelikaan' kreeg uiteenlopende kritieken, van vergelijkingen met de grote Russen tot een melige, weinig diepgravende roman. De jury looft het boek in het nominatie-rapport als een strak gecomponeerde roman over menselijk onvermogen met een briljant opgebouwde reeks gebeurtenissen. Het is overigens de vraag of de jury het boek wel goed gelezen heeft want zij geeft in het rapport de plot verkeerd weer.

Lees ook: Alfred Birney wint Libris Literatuurprijs 2017

Schrijver Alfred Birney (65) was als kind doodsbang voor zijn vader, een getraumatiseerde Knil-militair die in de oorlog meer dan honderd mensen doodschoot. Om deze wrede, psychisch gestoorde vader draait ‘De tolk van Java’, de autobiografische roman waarmee Birney vorig jaar de Libris Literatuurprijs heeft gewonnen.

Marjolijn van Heemstra: Je moet op weg zijn naar iets waar je in gelooft

Marjolijn van Heemstra werd met haar boek over oudoom Frans die in 1946 een aanslag pleegde op een NSB’er genomineerd voor de Libris Literatuurprijs.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden