EssayLezers en schrijvers

De lezer wil eindelijk ook weleens gezien worden

null Beeld Tjarko van der Pol
Beeld Tjarko van der Pol

Schrijvers en lezers zaten ooit op eigen zolderkamers. Niet alleen de schrijver is nu meer in beeld, ook de lezer wil gezien worden.

Zeker tien jaar geleden zocht ik Jenny Diski op in Cambridge voor een interview. Geen heel bekende auteur, Jenny Diski. Geen vrouw ook die op interviewers zat te wachten. Schrijfster geworden omdat ze naar eigen zeggen een ‘statische levensstijl’ nastreefde en het schrijven toeliet dat ze haar kamer niet hoefde te verlaten. Het interview ging over haar toen laatste roman, over de zeventiende eeuwse Marie de Gournay, een historische figuur, volgens Diski de eerste (niet-kerkelijke) professionele schrijfster, maar geen goede, tot het schrijven geïnspireerd door haar grote liefde voor de essays van de Franse filosoof Michel de Montaigne.

Ik haal de herinnering hier op, omdat ik toen met meer huiver dan anders op de stoep stond bij een schrijver. Niet alleen omdat Diski in haar werk blijk geeft van een scherpe blik op de mens, onmacht en onvermogen, vooral omdat ze in haar roman met milde spot het fenomeen van de dweepzieke lezer beziet; de lezer die het zich allemaal net wat te veel toe-eigent in haar bewondering. Een wat hulpeloos, verdwaasd, hysterisch geval, die Marie de Gournay, in wie met het lezen van de essays van de geadoreerde De Montaigne de overtuiging groeide dat in haar ook een briljant auteur schuilgaat. Het was niet dat ik me herkende in die waan, maar wat als het niet klikte? Dat je boeken leest, waarbij je het gevoel hebt thuis te komen, en dat de vrouw des huizes ongenaakbaar blijkt?

kluizenaar

What really knocks me out is een boek dat je doet wensen dat de auteur die het geschreven heeft een enorme vriend van je is, die je kan telefoneren als je daar zin in hebt”, laat J.D. Salinger zijn antiheld Holden Caulfield verzuchten in The Catcher in the Rye. Ironisch wel, die uitroep in de beroemdste roman van de terughoudende Salinger, die toen zijn roem na ‘Catcher’ een hoge vlucht nam, zich terugtrok in een dorpje in New Hampshire. Hij gaf een literair agentschap de opdracht om alle journalisten en fans bij hem weg te houden. Die terugtrekkende beweging maakte de fascinatie van zijn lezers er alleen maar groter op en gaf voeding aan diverse boeken van biografen, journalisten en andere Salingervolgers die er ook niet in slaagden om in zijn buurt te komen, en daarom van de zoektocht zelf een boek maakten.

null Beeld Tjarko van der Pol
Beeld Tjarko van der Pol

Een hoogtepunt in deze lezers-op-zoek-naar-hun-auteurliteratuur vormt het afgelopen jaar verfilmde memoir van de Amerikaanse Joanna Rakoff, die in Mijn jaar met Salinger verslag deed van haar jaar, eind jaren negentig, als de assistent van de literair agent van Salinger, onder meer belast met het beantwoorden van brieven van zijn fans. Brieven die een halve eeuw na de publicatie van The Catcher in the Rye nog steeds iedere dag in stapeltjes binnenkomen (veel Nederlanders, noteert Rakoff). De opdracht is alle brieven met een standaardbrief te beantwoorden maar dat kan Rakoff, zelf eerst geen Salingerkenner, na lezing van de persoonlijke brieven, veelal hartenkreten van misfits en loners die schrijven dat ze ‘de hele dag aan Holden denken’, niet over haar hart verkrijgen. En dus gaat ze veel van hen wel persoonlijk antwoorden in naam van de auteur.

Als ze na het lezen van al de brieven er alsnog toe overgaat om dan toch ook zelf Salingers boeken te lezen, begrijpt ze het verlangen van de lezers om de auteur terug te schrijven en hem hun diepste onzekerheden toe te vertrouwen beter. “De wereld die hij creëert, is tegelijkertijd tastbaar en echt en vreselijk aangedikt, alsof hij met blootliggende zenuwen rondging op aarde.” Ze is euforisch over het gevoel van herkenning, de opluchting dat er iemand was die “dezelfde uitputting had gevoeld, dezelfde wanhoop, dezelfde frustratie over alles en iedereen”.

Natuurlijk willen zijn lezers hem vertellen waar het pijn doet. De enige keer dat de oude Salinger, dan een zeventiger met vochtige ogen, persoonlijk opduikt op het kantoor en ze door haar bazin aan hem wordt voorgesteld, moet ze zich inhouden hem niet te omhelzen. Ze begrijpt ook waarom de schrijver de brieven van zijn lezers niet meer wil ontvangen, dat de emotionele druk hem te groot is. Als zijn stand-in wordt de druk háár al bijna te veel.

Zieleroerselen

Nu was Salinger een uitzonderlijk schrijver, en als kluizenaar-auteur ook een van de laatste der Mohikanen. Eenentwintigste-eeuwse auteurs schromen het podium, de media en het contact met de lezers niet en hebben veelal Instagram, Facebook en Twitter op hun telefoons naast de laptop. Op tv leggen ze desgevraagd hun zieleroerselen bloot, ze moeten wel. Zelfs de geheimzinnige ­bestsellerauteur Elena Ferrante geeft dan misschien haar naam, adres en identiteit niet prijs, ze beantwoordt brieven van lezers en vertelt in geschreven interviews en columns wel in geuren en kleuren over haar jeugd en haar ouders, bron, verdriet.

Als ik een boek goed vind van een schrijver, wil ik ook alles van hem weten, vertelde Tim Parks, criticus en schrijver, vorig jaar in een interview met deze krant. Een roman ­lezen is als een echt mens ontmoeten, vindt hij, het kan klikken maar het kan ook stuklopen op ongemak en misverstand. Onbekommerd pluist hij naar de levensfeiten van door hem bewonderde (veelal dode) schrijvers als Charles Dickens, Thomas Hardy om hun preoccupaties en zijn gevoel van verwantschap als lezer beter te duiden. In die ontmoeting is ook de autobiografie van de lezer van belang, vindt Parks. In zijn boek over de door hem bewonderde schrijvers lichtte hij in een hoofdstuk ook zijn eigen doopceel om aan te geven waarom hij als zoon van een predikant een hang heeft naar moralistische romans van schrijvers wier kernthema draait om goed en kwaad.

null Beeld Tjarko van der Pol
Beeld Tjarko van der Pol

En Parks is de enige niet. Naast de schrijver eist de lezer steeds meer een plek in de zon op. Sterk in opkomst is het genre van de bibliomemoires, boeken waarin lezers (schrijvende lezers wel te verstaan) de biografie van een bewonderde auteur paren aan hun persoonlijke geschiedenis. Een trend die al de nodige aanstekelijke boeken opleverde, zoals dat van Joanna Rakoff, al is er ook de nodige reserve bij recensenten. Wat moeten we met die soms wat al te particuliere con­fidenties van lezers?

Ook in Nederland verschijnen er steeds meer van zulke lezers-geschiedenissen. Jannah Loontjens die ­wandelt in Italië in de voetsporen van Frida Vogels en die het dagelijkse getob met haar geliefde spiegelt aan wat Vogels schrijft, Barber van der Pol die in Er is geen ander zijn dan ­anders zijn schrijver Carry van Bruggen ­bezingt als haar imaginaire vriendin. “Als een lezer gegrepen en gevangen wordt door een roman, is dat niet zozeer een ontsnapping aan het leven maar juist een ­belangrijk, cruciaal deel ervan”, schrijft ­Rebecca Mead in The Road to Middlemarch, waarin ze schrijft over ‘haar leven met ­George Eliot’.

Aan herkenning ontglipt

En zo is dat. Dat neemt niet weg dat een schrijver toch aan de herkenning van die ene lezer ontglipt. Dat niet alleen Joanna Rakoff zich begrepen voelde door Salinger maar met haar miljoenen andere lezers (inclusief de moordenaar van John Lennon, maar dat is een verhaal op zich).

Dus daar zat ik dan aan de keukentafel van Jenny Diski in Cambridge, kopje koffie, taperecorder, te voelen dat ik als lezer wél mijn plaats zou kennen. Marie de Gournay sneed zich in de armen bij de eerste ontmoeting met ‘haar’ filosoof. Diski was op haar hoede. Ze had lang geworsteld met interviews, maar op een gegeven moment bedacht op elke mogelijke vraag van journalisten gewoon maar antwoord te geven, vertelde ze. Ook dan bleef er nog genoeg van haar verborgen. Maar vreemd was het wel, die lezers die contact met haar bleven zoeken. Hoe kon je van haar werk houden waarin ze steeds weer schreef over haar behoefte aan rust en afzondering en dan denken dat ze er behoefte aan had om met een vreemde ergens koffie te gaan drinken?

Lees ook:

Tegen vechten, dragen, winnen

Diski filosofeert over een ouderboek om alle vergeten woorden in te verzamelen.

In de romans van Sally Rooney groeit een nieuwe generatie op

Zevenentwintig jaar nog maar en nu al een veel gelauwerd auteur. ‘Ik vind het interessant om te zien hoe sekse en klasse uitwerken in de kleinste interacties tussen mensen.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden