Spirituele plekSint Janskerkhof

‘De legende met de borsten verdween’

De jaarlijkse Sint Jansprocessie, de enige sacramentsprocessie boven de grote rivieren. Volgens aloude traditie wordt op deze dag de geboorte van Johannes de Doper gevierd. Beeld Hollandse Hoogte / Herman Wouters

Diverse legendes doen de ronde over het Sint Janskerkhof bij Laren, dat al sinds mensenheugenis een vereringsplek zou zijn. En dan hebben we het nog niet eens over de zeven mystieke ‘rechte doodwegen’ die ernaartoe lopen.

In de stromende regen loop ik over wat een alledaagse dodenakker lijkt. Oké, de oude linden en cipres­sen zijn indrukwekkend. En het kapelletje uit 1892 met het witte herdersbeeld – verwijzend naar een van de legendes over dit kerkhof – is zoet, maar een mystieke plek? De meeste graven dateren van de afgelopen decennia. Het zijn vooral de verhalen die het ’m doen. En die zijn om te smullen.

Allereerst zijn er de ‘rechte doodwegen’, die door Karel de Grote zouden zijn aangelegd om te voorkomen dat inwoners hun doden zouden begraven op heidense grafheuvels. De zeven (!) rechte doodwegen zouden leiden naar deze christelijke begraafplaats ten zuiden van Laren. Maar amateur-historicus Jaap Groeneveld van Werkgroep Oude Wegen tussen Vecht en Eem ontdekte in 2010 dat er sprake was van een verkeerde vertaling van de Latijnse tekst. In de verordening, uitgegeven bij het Concilie van Paderborn in 785, bleek Karel de Grote het over ‘den gerechten lyckwech’ te hebben, wat zoveel betekent als ‘de juiste lijkweg’ en niet ‘de rechte lijkweg’: dus meer een bewegwijzering. Verder duiden archeologen dat die rechte wegen gewoon makkelijk aan te leggen waren op de heide, zonder obstakels. Dus niks leylijn of energiebaan.

Bijzonder is wel dat hier al eeuwenlang jaarlijks rond 24 juni de Sint-Jansviering plaatsvindt, met processie en openluchtmis. Meerdere verhalen duiden de oorsprong van deze devotionele verering. De oudste – en gruwelijkste – zou gaan over drie zusjes, die op deze heideheuvel werden gedood door enkele rovers die hun borsten afsneden. Hiermee gingen ze richting een huis waar nog licht brandde en vroegen de vrouw des huizes het vlees te bereiden. “Toen het vlees echter in de kookpot was gedaan, wierp het water het eruit. Aan de vrouw van het huis, die de moeder van de drie meisjes was, werd geopenbaard wat er eerder met hen gebeurd was”, staat vermeld in ‘Verhalen van stad en streek – sagen en legenden in Nederland’ (2010).

Uit eerbetoon aan de gedode zusjes wilden de inwoners in hun dorp een kapel stichten, maar tot drie keer toe verplaatste het hout zich naar de bewuste plek op de heuvel. Waarna daar een kapel verrees.

In de 19de eeuw vonden katholieke geestelijken het verhaal met die vrouwenborsten wat al te gortig, dus verzonnen ze andere legendes: over Willibrord, de bisschop van Utrecht, die op een Germaanse offerplek bij Laren wat heilige bomen omhakte en zo het Germaanse zonnewendefeest inwisselde voor het Sint-Jansfeest en de processie.

En dan is er nog het verhaal van de herder die op de hei enkele beenderen vond, die vastzaten in de grond en licht gaven. De beenderen zouden van Sint Jan zijn en door een pelgrim – die de nacht ervoor was gedood door rovers – zijn meegenomen naar Laren. Pas na­dat er ter plekke een mis werd gehouden, kwamen de beenderen los en werd de pelgrim de eerste dode op dit kerkhof.

Zo op het eerste gezicht lijkt het een doodnormale begraafplaats, maar met alle verhalen in het hoofd is het ineens een bijzonder mystieke plek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden