Fotografie

De laatste ooggetuigen Holocaust voor de camera: ‘Ze lijken bijna jong, vind je niet?’

Esther Meron (geboren 1929, Celldömölk, Hongarije). Tijdens de Holocaust in concentratiekamp Mauthausen en concentratie- en vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau. ‘Mijn missie in het leven is om de volgende generaties te leren onze tradities voort te zetten en bij te dragen aan de opbouw van een betere samenleving en een betere wereld. Ik spreek ook in naam van de slachtoffers van de Holocaust, van mijn familie die in Auschwitz is vermoord.’ Beeld Martin Schoeller
Esther Meron (geboren 1929, Celldömölk, Hongarije). Tijdens de Holocaust in concentratiekamp Mauthausen en concentratie- en vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau. ‘Mijn missie in het leven is om de volgende generaties te leren onze tradities voort te zetten en bij te dragen aan de opbouw van een betere samenleving en een betere wereld. Ik spreek ook in naam van de slachtoffers van de Holocaust, van mijn familie die in Auschwitz is vermoord.’Beeld Martin Schoeller

Fotograaf Martin Schoeller maakte close-ups van 75 Holocaustoverlevenden. Hoewel hij zich al 25 jaar op close-ups toelegt, raakte dit project hem in het bijzonder. ‘Deze mensen zijn in staat gebleken hun ervaringen te verwerken.’

De ogen vallen het eerst op. Indringend kijken ze je aan: Maurice Gluck, Berthe Badehi en nog 73 andere mannen en vrouwen. Er zit leven in hun pupillen, ze houden je blik vast. Pas in tweede instantie zie je de omlijsting: een brilmontuur, een vleugje oogschaduw, rimpels in de huid gebeiteld.

“Ze lijken bijna jong, vind je niet?” zegt de Duitse fotograaf Martin Schoeller in het Fotomuseum aan het Vrijthof in Maastricht. Daar hangen sinds kort zijn 75 extreme ­close-ups van Holocaustoverlevenden, de expositie heet Survivors. Meer dan levensgroot zijn de portretten, en bizar scherp. “Ik retoucheer niks, alleen neusharen en tijdelijke puistjes haal ik weg. Mijn belichtingstechniek flatteert, er komt ook licht van onderen, daardoor lichten de ogen op en zien de rimpels er minder dramatisch uit. Er zijn bijna geen schaduwen.”

Berthe Badehi  (geboren 1932, Lyon, Frankrijk). Tijdens de Holocaust ondergedoken in Lyon, Le Montcel. ‘In moeilijke situaties moet je proberen sterk te blijven en vertrouwen te hebben, en het uiterste doen om te overleven. Als je het overleeft, kom je het wellicht niet helemaal te boven, maar je moet het beste ervan maken met datgene wat je hebt.’ Beeld Martin Schoeller
Berthe Badehi (geboren 1932, Lyon, Frankrijk). Tijdens de Holocaust ondergedoken in Lyon, Le Montcel. ‘In moeilijke situaties moet je proberen sterk te blijven en vertrouwen te hebben, en het uiterste doen om te overleven. Als je het overleeft, kom je het wellicht niet helemaal te boven, maar je moet het beste ervan maken met datgene wat je hebt.’Beeld Martin Schoeller

Inheemse mensen, daklozen en gedetineerden

Schoeller fotografeerde deze Joodse tachtigers en negentigers net zoals hij vele beroemdheden portretteerde. Bill Clinton, ­Angela Merkel, Barack Obama, Lady Gaga, Jack Nicholson, ze stonden allemaal voor zijn analoge Mamiya-camera uit de jaren tachtig. Hun zeer gedetailleerde portretten verschenen in glossy magazines – Schoeller werd er wereldberoemd mee.

Daarnaast doet hij zijn eigen, sociale projecten: hij portretteerde inheemse mensen in Brazilië, driehonderd daklozen op één straathoek in Los Angeles en gedetineerden die zijn vrijgelaten uit de dodencel. Het zijn projecten die hem zeer aan het hart gaan, vertelt Schoeller, een ongedwongen vijftiger met dreadlocks, spijkerbroek en gympies. “En wat moet ik anders doen met mijn geld, ik hoef echt geen auto.”

Monumentaal gevoel van schuld

Survivors was voor hem heel speciaal – én zwaar. Het idee ontstond in een gesprek met Kai Diekmann, die betrokken is bij de Duitse afdeling van Yad Vashem. Deze Is­raëlische organisatie zet zich in voor de herdenking van Joodse Holocaust-slachtoffers. Dit was dé kans om de laatste ooggetuigen te portretteren, zo betoogde Diekmann, want ze zijn er nog maar even.

Schoeller zei meteen ja, ook omdat hij zich als Duitser zeer betrokken voelt bij de Tweede Wereldoorlog. “Ik ben geboren in München in 1968. Mijn generatie groeide op met een monumentaal gevoel van schuld en ongeloof. Hoe kon de generatie van onze grootouders zulke afschrikwekkende misdaden plegen op zo’n ongeëvenaarde onmenselijke schaal?”

Maurice Gluck (geboren 1938, Antwerpen, België). Tijdens de Holocaust ondergedoken in Antwerpen. 'Vergeet het nooit, maar probeer te vergeven. Er zijn in deze wereld goede mensen en slechte mensen. Probeer de goede te vinden.' Beeld Martin Schoeller
Maurice Gluck (geboren 1938, Antwerpen, België). Tijdens de Holocaust ondergedoken in Antwerpen. 'Vergeet het nooit, maar probeer te vergeven. Er zijn in deze wereld goede mensen en slechte mensen. Probeer de goede te vinden.'Beeld Martin Schoeller

Inmiddels woont hij alweer vele jaren in New York en is hij met een Joodse vrouw getrouwd. “Zij zegt altijd dat ze mijn schuldgevoel compenseert”, zegt Schoeller met een lachje. “Schuldig voel ik me niet meer, wél verantwoordelijk voor het levend houden van de herinnering. Ik wil mensen iets bijbrengen over de Holocaust, ik ga ook altijd in discussie als ze iets zeggen dat naar antisemitisme neigt.”

‘De geschiedenis kwam tot leven’

En dus ging de fotograaf met zijn team naar Jeruzalem, om de 75 hoogbejaarde mensen te ontmoeten die Yad Vashem voor hem gevonden had. Ingezetenen van Israël die vóór de oorlog overal in Europa woonden en een concentratiekamp of een periode op de vlucht of als onderduiker hadden overleefd.

“Ik kreeg in eerste instantie alleen een lijst namen, met geboortejaar en het kamp waarin ze hadden gezeten”, vertelt Schoeller. “Auschwitz-Birkenau, geboren in 1932. Mauthausen, Bergen-Belsen, geboren in 1938. Sobibor, Buchenwald, al die concentratiekampen stonden erop. Ik heb sommige bezocht en over alle kampen gelezen. Dat was heftig en verdrietig, de geschiedenis kwam tot leven.”

Niets leek nog belangrijk

Tijdens het fotograferen sprak hij zijn ‘modellen’, en ook dat was indrukwekkend. “Sommigen waren gewend om over hun oorlogsverleden te praten, die gaven lezingen. Maar anderen hadden er nog nooit over gesproken, ook niet met hun kinderen en kleinkinderen. We hebben veel gehuild.” In een film over het maakproces van Survivors, te vinden op YouTube, komen gruwelijke kampervaringen voorbij.

Jorge Kleinman (geboren 1928, Kielce, Polen). Tijdens de Holocaust in werkkamp bij Krakau, werkkamp Płaszów, concentratiekampen Mauthausen, Melk en Ebensee. 'Tegen de jonge mensen in de wereld zeg ik: laat je niet leiden door berichten van haat, zoals de berichten van de nazi's. De toekomst van de wereld ligt in jouw handen. Houd vast aan democratie en vrijheid.' Beeld Martin Schoeller
Jorge Kleinman (geboren 1928, Kielce, Polen). Tijdens de Holocaust in werkkamp bij Krakau, werkkamp Płaszów, concentratiekampen Mauthausen, Melk en Ebensee. 'Tegen de jonge mensen in de wereld zeg ik: laat je niet leiden door berichten van haat, zoals de berichten van de nazi's. De toekomst van de wereld ligt in jouw handen. Houd vast aan democratie en vrijheid.'Beeld Martin Schoeller

Na het fotograferen in Jeruzalem gingen Schoeller en zijn team ’s avonds uit eten. “We dronken onze biertjes en wijntjes, maar we zeiden niks. Want waar moest je het over hebben, het weer of zo? Niets leek meer belangrijk. Zo ging het de eerste twee, drie avonden, daarna werd het minder intens, we raakten eraan gewend.”

‘Poseren, ik haat het’

Het hele project heeft Schoeller veranderd. “Ik weet niet hoe het met Nederlanders zit, maar Duitsers klagen graag. Ik probeer nu te focussen op de goede dingen in het leven. Dat hebben deze overlevenden ook gedaan, ze zijn in staat gebleken om hun ervaringen te verwerken, te vergeven en vooruit te gaan. Het is een bijzondere groep mensen.”

Kan de fotograaf vertellen hoe je deze 75 gezichten moet ‘lezen’? Wat hij er zelf in ziet? Nee, zegt hij beslist. “Ik krimp altijd in elkaar als mensen zeggen dat ik hun ziel gevangen heb, want dat kan helemaal niet in één foto. We hebben allemaal zoveel facetten, onze gezichten veranderen continu, we hebben allemaal goede en slechte kanten.”

De expositie Survivors. Faces of Life after the Holocaust werd begin 2020 geopend in het Duitse Essen door Angela Merkel. Nu zijn de portretten t/m 31 januari 2022 te zien in Fotomuseum aan het Vrijthof, Maastricht, fotomuseumaanhetvrijthof.nl. Daar is ook het gelijknamige boek (€ 28) te verkrijgen.

“Mijn doel is: één moment vangen dat ­intiem, kwetsbaar en eerlijk is. Als een foto eerlijk voelt, dan kun je je als kijker met de geportretteerde verbinden. Een pose is veel minder interessant, dan zie je alleen wat iemand wíl tonen. Poseren, ik haat het. Iedereen doet het hoor, een lachje, een beetje omhoog- of opzijkijken. Ik probeer mensen van al die kleine maniertjes en gebaartjes af te helpen. Stel je maar voor dat je in een ­yogales zit, zeg ik vaak tegen ze.”

Chana Arnon (geboren 1939, Leeuwarden, Nederland). Tijdens de Holocaust in een Japans krijgsgevangenenkamp op Java. 'Mensen moeten vasthouden aan hoop en de waarden van de liberale democratie, en zorgen voor de zwaksten onder ons.' Beeld Martin Schoeller
Chana Arnon (geboren 1939, Leeuwarden, Nederland). Tijdens de Holocaust in een Japans krijgsgevangenenkamp op Java. 'Mensen moeten vasthouden aan hoop en de waarden van de liberale democratie, en zorgen voor de zwaksten onder ons.'Beeld Martin Schoeller

Behoefte aan catalogiseren

De extreme close-up is al 25 jaar zijn beproefde recept; waarom kiest Schoeller consequent voor deze stijl? “Portretten passen het best bij mijn persoonlijkheid. Als portretfotograaf moet je sociaal zijn, met mensen kunnen omgaan, ik vind het leuk om contact te maken, ­mensen op hun gemak te stellen, dat is mijn specialiteit.”

Dat hij zijn foto’s steeds op dezelfde manier aanpakt, komt wellicht door “de Duitse behoefte aan catalogiseren”, zegt Schoeller. Hij keek de kunst af bij de Duitse fotograaf August Sander (1876-1964), die zich had voorgenomen om alle mensen van de twintigste eeuw te documenteren. Van bakkers en metselaars tot burgemeesters en prostituees.

Een saai boek

Ook het Duitse fotografenpaar Bernd en Hilla Becher was een belangrijke inspiratiebron. “Zij publiceerden in de jaren zestig een boek met driehonderd watertorens van over de hele wereld, steeds vanuit dezelfde hoek en met hetzelfde licht en op dezelfde schaal gefotografeerd. Toen ik dat voor het eerst zag, dacht ik: wat een saai boek, wie is er nou geïnteresseerd in watertorens?! Ik begreep het niet.

“Maar een paar jaar later realiseerde ik me dat ik sindsdien íédere watertoren zag. Het viel me op dat ze weliswaar allemaal dezelfde functie hadden, maar toch ook een andere vorm. Toen vroeg ik me af: kan ik mensen op dezelfde manier benaderen, op een bijna objectieve manier, zodat je ze met elkaar kunt vergelijken?”

Ja, zo blijkt in zijn vorige fotoboeken, waarin Schoeller een ceo rustig naast een dakloze zet en een president naast een worstelaar. Maar bij Survivors heeft vergelijken geen zin, vindt hij. “Het gaat in dit project om de individuen.”

Inmiddels heeft hij zich op een nieuw project gestort: Schoeller fotografeert ­dragqueens, met gezichten als uitbundige, kleurrijke schilderijen. “Ik had na Survivors behoefte aan iets heel anders. Er is niets droevigs aan dragqueens, zij vieren het ­leven.”

Martin Schoeller aan het werk. Beeld
Martin Schoeller aan het werk.

Lees ook:

De meest iconische foto’s van Nederland: een veelzijdige selectie maar waar zijn de rafelranden?

Het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam heeft de internationale primeur: de eerste eregalerij van de fotografie. De 99 geselecteerde foto’s tonen vooral het gelukkige individu in Nederland. Iets meer seks en geweld had er wel in gemogen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden