De laatste Matthäus Passion voor de zaakwaarnemer van Bach op aarde

Dirigent Jos van Veldhoven van de Nederlandse Bachvereniging overlegt tijdens een repetitie. Het is dit jaar voor het laatst dat Van Veldhoven de Matthäus Passion dirigeert. Beeld Werry Crone

Jos van Veldhoven dirigeert voor het laatst de Matthäus Passion bij de Nederlandse Bachvereniging. Vanwege Bachs verjaardag vandaag zelfs met 350 kinderen en volwassen amateurs.

Een nieuwe serie uitvoeringen van de Matthäus Passion begint voor dirigent Jos van Veldhoven met het opnieuw bestuderen van de partituur. Hij neemt daarvoor een brandschoon exemplaar, zonder de aantekeningen van de vorige keer, en vraagt zich af: hoe zat Bach achter dat lege vel papier, toen hij het stuk ging componeren? Wat ging er door zijn hoofd? Waarom koos hij deze toonsoort, deze maatsoort, deze noten?

De zaakwaarnemer van Bach op aarde, Bachs woordvoerder: zo noemen recensenten Van Veldhoven. En dat niet alleen omdat hij al 35 jaar de Nederlandse Bachvereniging dirigeert, dat bijna honderdjarige, eerbiedwaardige instituut dat de prestigieuze Matthäus in Naarden leidt. Ook omdat hij nadrukkelijk in de schaduw van Bach blijft staan, niet persoonlijk op de voorgrond treedt.

Nu hij de pensioengerechtigde leeftijd heeft bereikt, gaat hij de Nederlandse Bachvereniging verlaten. Dirigenten gaan niet met pensioen, ze worden met de jaren alleen maar rijper en beter, maar Van Veldhoven vindt het tijd voor een nieuwe wind door de Bachvereniging. Hoewel zijn opvolger, de violist Shunske Sato, nu al op handen wordt gedragen door de musici en zangers, klinkt er bij hen ook weemoed over de laatste Matthäus Passion die vanaf deze week onder zijn leiding wordt gebracht.

Om het jaar dirigeerde Van Veldhoven de Matthäus, en ze waren allemaal anders. Want zoeken naar nieuwe inzichten is de basishouding van Van Veldhoven. Johannes Leertouwer, dirigent van de Nieuwe Philharmonie Utrecht, vindt die onderzoekende geest de grootste kwaliteit van Van Veldhoven. Hij maakte Van Veldhoven van dichtbij mee in de bijna twintig jaar dat hij concertmeester was bij de Bachvereniging. "Blijven zoeken en spitten, dat is de enige zinvolle manier om met Bach bezig te zijn. De uitvoeringspraktijk van de Matthaüs Passion is immers een levende traditie. Jos doet dat voorbeeldig, hij hoort thuis in het rijtje dirigenten John Eliot Gardiner, Masaaki Suzuki en Philippe Herreweghe. Het mooie is dat Jos niet voor altijd aan zijn verworven overtuigingen vasthoudt." Is hij het dan in alles eens met Van Veldhoven? Leertouwer denkt even na. "Ik vind hem misschien iets te verstandelijk geörienteerd. In mijn stijl zit meer gevoel."

Lees verder onder de afbeelding

Beeld TRBEELD

Ook Gijs Leenaars, die bij Van Veldhoven heeft gestudeerd aan het conservatorium en nu Bachkoor Holland leidt, vindt het zoekende een kenmerk van Van Veldhoven. "Hij is een musicoloog-dirigent. Hij houdt ervan in bronnen te duiken en de partituur te voorzien van een historische context. Natuurlijk heeft hij bepaalde opvattingen, maar die zijn volgens mij niet statisch. Jos houdt van het experiment op zijn tijd en is naast musicoloog ook gewoon een musicus. Ik herinner me dat hij bij zijn lessen ook al kopieën van historische bronnen meenam en ons zo'n partituur liet onderzoeken."

Nieuwsgierigheid

Voor zijn ideeën over de Matthäus Passion gaat Van Veldhoven nog altijd terug naar de bron, de partituur van Bach. Celliste Lucia Swarts werkt al 35 jaar onder Van Veldhoven bij de Bachvereniging. "Dan legt hij ons uit: waarom schreef Bach deze muziek bij deze tekst? Neem de continuobegeleiding van de aria 'Mache dich, mein Herze, rein'. Het ritme daarvan komt overeen met de hartslag, vertelde Jos ons." Ook organist Leo van Doeselaar is een oudgediende: "Vooral de laatste jaren merk ik dat hij zoveel mogelijk precies wil doen wat er bij Bach staat. Zelfs als de ene partij een langere rust heeft dan de ander, trekt hij die niet gelijk. Die bas mag best iets langer klinken als Bach dat schrijft."

Volgens Klaartje van Veldhoven, sopraan in het koor van de Nederlandse Bachvereniging en een nichtje van de dirigent, is het bij haar oom een combinatie van 'ratio en intuïtie'. "Hij heeft natuurlijk wel zijn stokpaardjes: 'denk vanuit de tekst, let op details'. Maar ik vind zijn dirigeren nooit te gecontroleerd, altijd ademend en vrij."

Het is een ontwikkeling die de oudere garde koppelt aan het ouder worden. Swarts: "Hij zoekt steeds meer vrijheid en rust, zonder dat dat ten koste gaat van de ritmische precisie. Bepaalde passages, die hij altijd snel en puntig liet spelen, wil hij nu lyrischer." Van Doeselaar: "Ook tijdens concerten wordt hij steeds spontaner. Hij geeft musici en solisten steeds meer vrijheid, en als je iets bijzonders doet, kijkt hij je aan van: hé, wat een leuke vondst. Zelf moet je ook opletten, omdat hij opeens zin kan hebben om een komma langer te maken. Die vrijheid heeft te maken met ervaring."

Verantwoordelijkheid

Sowieso is Van Veldhoven geen dirigent die alles naar zijn hand wil zetten. Barokmusici zijn gewend aan eigen verantwoordelijkheid, en hij respecteert hun inbreng, zegt Swarts. "Het is meer een dirigent die zijn ideeën overbrengt door te vertellen dan door een passage tien keer over te doen. Het affect, het gevoel dat de muziek uitdrukt, moet er zijn. En vertellen kan hij, hij is sterk als leraar. Vaderlijk ook, en dat niet alleen voor de jongeren."

De grootste verandering die hij aanbracht in de uitvoering van de Matthäus Passion, is de radicale verkleining van het koor en de asymmetrie in de twee koren. Volgens Van Veldhoven is de scheiding tussen vocale solisten en koor een 'rare erfenis uit de 19e eeuw'. Bij hem zingen sinds 2004 de solisten mee in het koor. In koor 1 zingen vier solisten en acht andere koorleden, in koor 2 zingen vier solisten en vier koorleden. Dat tweede koor is kleiner, omdat het karakter van de muziek van koor 2 vraagt om een intieme sfeer. Het tweede koor en orkest staan ook verder weg, zodat het ensemble uit twee aparte eenheden bestaat. Met twee kleine koren was hij niet de eerste ter wereld, maar de asymmetrische koren zijn wel een unieke vondst.

Klaartje van Veldhoven: "Hij heeft veel tegenwind gehad bij deze denkbeelden, maar hij staat ervoor, omdat hij er heilig van overtuigd is dat het zo moet. Met goede collega's is zingen in zo'n klein koor trouwens het lekkerste dat er is. Je ziet dat het nu op meer plekken wordt gedaan. Het mooie van Jos vind ik dat hij overal een motivatie voor heeft. Die kleine koren maken het transparant, vindt hij. En in de bron, bij Bach, is het volgens hem ook terug te vinden."

Ondanks al die ervaring en die grote inbreng in de uitvoeringstraditie van de Matthäus is Van Veldhoven voor het grote publiek nooit een bekende naam geworden. Klaartje van Veldhoven wijt dat aan zijn loyaliteit aan de Nederlandse Bachvereniging. "Een grote naam krijg je als je vaak internationaal opereert. Hij heeft ongetwijfeld aanbiedingen gehad, hij heeft bijvoorbeeld operaproducties in Duitsland geleid, maar hij is waarschijnlijk niet op alles ingegaan. Het is ook niet een type voor een realitysoap, zoals Jaap van Zweden. Bij hem gaan interviews altijd over de inhoud, nooit over zijn persoon."

Leertouwer: "Van dirigent Ed Spanjaard wordt ook gezegd dat hij eigenlijk veel beroemder zou moeten zijn. Beiden zijn muzikanten die de kortste weg naar de muziek zoeken en niet bezig zijn met beroemd worden. Beroemd zijn zegt niets over kwaliteit of invloed.

"Ik hoop wel dat de Bachvereniging hem bij zijn afscheid naar behoren gaat eren, hem tot eredirigent of gastdirigent voor het leven zal benoemen. Want deze man heeft ervoor gezorgd dat dat kleine tegendraadse clubje sinds 1983 is uitgegroeid tot een van de belangrijkste, meest aanwezige ensembles van het land. Een zeer gewichtige erfenis, die vraagt om een waardig afscheid. Hij heeft het klimaat van nieuwsgierigheid bewaakt, gezorgd dat er altijd is geïnvesteerd. Door hem is de Nederlandse Bachvereniging nu veel meer dan de Matthäus in Naarden."

Swarts: "We zijn heel erg goed geworden. En groot, met een professionele organisatie en een groot kantoor."

Waardering

Gijs Leenaars hoopt dat de luisteraar Van Veldhoven niet hoeft te missen en dat hij vanaf nu meer gastdirecties bij andere gezelschappen gaat doen. "Ik kan me hem zeker voorstellen als gastdirigent bij Bachkoor Holland. Ik hoop dat hij er ook zo over denkt."

Van Veldhovens inbreng houdt niet op bij zijn afscheid. Hij heeft een indrukwekkende nalatenschap in de vorm van All of Bach, een online videokanaal (allofbach.com) waarop de muziek die de Bachvereniging uitvoert gratis wordt gedeeld. Al bijna 4 jaar plaatsen ze daar elke vrijdag een nieuwe opname. De video's gaan vergezeld van informatie en interviews. Van Doeselaar: "Van over de hele wereld hoor ik dankbaarheid voor dit project, in het buitenland is misschien wel meer waardering dan hier."

De opvolger van Van Veldhoven is de geweldige violist Shunske Sato. Hij gaat leiden vanaf de concertmeesterplaats. Een keuze waar Van Veldhoven van harte mee instemt. Swarts: "Een jong iemand met veel energie en nieuwsgierigheid, dat vindt Jos goed voor ons."

Ze merkt dat de laatste keer de Matthäus bijzonder is voor Van Veldhoven. "Hij legt nog meer uit, alsof hij beseft dat het de laatste keer is dat hij ons iets mee kan geven. Ja, het zal ook voor hem emotioneel zijn. Hij heeft zijn ziel en zaligheid in de Bachvereniging gestopt. Het is goed dat hij het doorgeeft nu hij nog zo sterk is. Maar hij zal het zeker gaan missen."

Kinder- en amateurkoren

De liefde van Bach doorgeven is een belangrijke drijfveer voor Van Veldhoven. Ook aan jongere generaties. Daarom zingen vandaag, op de 333ste verjaardag van Bach, in TivoliVredenburg in Utrecht niet alleen de leden van de Nederlandse Bachvereniging in de 'Nationale Matthäus Passion', maar ook 350 leden van kinder- en amateurkoren uit het hele land. Ze zingen alle twaalf koralen mee.

Bij de Matthäus-uitvoeringen die deze en volgende week klinken heeft Van Veldhoven nog een laatste opvallende aanpassing. Om de uitvoering uit Bachs tijd nog dichter te benaderen, klinkt vooraf het koraal 'O Lamm Gottes, unschuldig'. In de tijd van Bach zong de kerkgemeente dit voor aanvang van de Matthäus. Ook nu kan het publiek meezingen. Na afloop van de Passion klinkt het korte motet 'Ecce, quomodo moritur' van Jacob Handl. Ook dat was gebruikelijk in Bachs tijd.

De uitvoering van de Matthäus Passion in de Grote Kerk in Naarden op Goede Vrijdag wordt op tv uitgezonden via NPO 2, vanaf 18.55 uur.

Dirigent Jos van Veldhoven van de Nederlandse Bachvereniging overlegt tijdens een repetitie. Het is dit jaar voor het laatst dat Van Veldhoven de Matthäus Passion dirigeert.

Luister naar Bach op Happy Bachdag

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden