Review

De kwaaksneutels in dit land zijn een grote plaag

Ze zijn vooral te vinden in het onderwijs en de gezondheidszorg: de spindoctors, managers of’ ’kwaaksneutels’. Chris van der Heijden wil Nederland bevrijden van de bureaucratische verdomming.

Jos Palm

Herkenning is wat het even hilarische als scherpzinnige pamflet van historicus Chris van der Heijden oproept. Want je moet, werkend bij een openbare instelling, wel erg veel geluk hebben gehad wanneer je het niet hebt meegemaakt: de ramp die het managementdom inhoudt. Aan de Leidse universiteit, waar ik ooit werkte, heette die ramp spindoctor. Zijn doel, missie zei hijzelf, was het opruimen van de ‘paradigma-obstructies’ waar iedereen, behalve de spindoctor zelve aan leed, opdat de Leidse universiteit weer de beste van Nederland zou worden, en zich zou kunnen meten met Yale.

‘Kwaaksneutels’ als de Leidse ‘vervolmaakbaarheidsapostel’, zoals Van der Heijden het door hem bestudeerde soort ook wel noemt, zijn dik over ons land verspreid. Als we de schrijver moeten geloven -- en zijn kleine boek geeft daar alle reden toe -- is er zelfs sprake van een plaag van bijna oudtestamentische omvang en aard. Behoorde in 1920 nog maar 2.6 procent van de beroepsbevolking tot wat toen nog heette het ‘leidinggevend en toezichthoudend personeel’, in 1990 was het aandeel van de bureaucratische kaste al gestegen tot 8.6 procent. Tegenwoordig struikel je over dit soort functionarissen, vooral in het onderwijs en de gezondheidszorg.

Kern van het managersprobleem, aldus Van der Heijden, is dat de klerk al zo’n twintig jaar is opgehouden klerk te zijn. Hij is heer en meester en heeft, net als ooit de Egyptische hogepriester de farao in zijn zak had, ons in zijn achterzak, of beter gezegd, zijn spreadsheets, zijn targets, zijn ‘implementatiebeslissingen’ maken de gemiddelde hoogleraar, docent, en verpleegster tot aanhangsel van zijn onnavolgbare wil en wensdromen. Gevolg: in talloze ziekenhuizen en onderwijsinstellingen moeten talloze vakmensen hun werk zien te doen tussen de bureaucratische bedrijvigheid door.

We willen het niet geloven, schrijft Van der Heijden, maar eigenlijk zijn we er in Nederland slechter aan toe, dan destijds in de Sovjet-Unie en het Oostblok. Daar waren de bureaucraten nog ‘gewoon’ de herkenbare vijanden van het volk, hier zijn ze onderdeel van het gedemocratiseerde bestuur. Sterker nog, ze horen bij de door en door burgerlijke overlegsamenleving als de ambtenaar eerste klas Dornknoper bij het gemoedelijke stadje nabij slot Bommelstein. Althans, zo zijn we inmiddels gewend naar deze curieuze beroepsgroep te kijken, alsof we konijnen zijn die gebiologeerd in het licht van de koplamp staren, eenmaal door het schijnsel gevangen niet in staat nog te bewegen, .

Is er dan geen hoop meer voor onze op bestuurlijk niveau gesovjetiseerde samenleving? Jawel. Volgens Van der Heijden moeten we ophouden in het spoor van de manager de ‘vervolmaakbare samenleving’ in elk bedrijf, in elk ziekenhuis en op elke school na te jagen. En dat kan best, want diep in zijn hart weet elke weldenkende Nederlander allang dat deze niet bestaat. Alleen moet het managersdom, dat uit welgemeend eigenbelang de burger een rad voor de ogen draait, de macht ontnomen worden. Hun onbegrijpelijke waantaal moet plaats maken voor de verstandige woorden van de vakman. Niet ‘alle macht aan het volk’, maar ‘alle macht aan de vakmensen op hun werkplek’. Van dat parool moet het herstel van komen.

Van der Heijden heeft met zijn pamflet tegen de bureaucratische verdomming van Nederland een begin gemaakt met de bevrijding. De geschiedenis van de Leidse prediker tegen de paradigma-obstructie bevestigt het gelijk van de schrijver. Ruim tien jaar naar het aantreden van de spindoctor weet, naar verluidt, niemand aan de academie wat hij precies doet of wat hij precies heeft bereikt. De spindoctor is een Godje op zichzelf gebleken. Hij is zijn eigen onbewogen bewegertje geworden, die telkens weer tijdelijk deining veroorzaakt op een of andere afdeling, waar men naar zijn vertrek weer over gaat tot de wetenschappelijke orde van de dag. Leiden is ondertussen nog altijd geen Yale, maar gewoon een genoeglijke provinciale universiteit van grote kwaliteit. De geschiedenis geeft dus ook troost. Spindoctors, managers. Ze blazen zich op den duur zelf op.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden