Review

De kunst van het vernielen

Pas nadat de Canadese regisseuse Julie Taymor 'Titus Andronicus' voor het toneel had geregisseerd, durfde zij Shakespeares wraak- en wederwraakverhaal te verfilmen. Geen filmer waagde zich tot nu toe aan 'Titus'. Ook op het toneel verschijnt het stuk zelden. Komt dat door al die gruweldaden, of is het simpelweg een suf verhaal zonder psychologische zijpaden met louter stuurloos zwalkende personages?

Niet de koning of de koningin is op het schaakbord het levensbedreigendst, maar de paarden en de raadslieden. Het zijn de schmiespelaars pal achter de heerser, die je in de gaten moet houden, en die vileiner dan de dictator zelf zijn. Met Wethouder Hekking en zijn burgemeester van Juinen gaf het Simplistisch Verbond daar een zekere karikatuur van.

In Shakespeare's 'Titus Andronicus' is niet de titelfiguur en ook niet keizer Saturninus of zijn bloeddorstige wijvensekreet Tamora de doortrapte ploert, maar raadsheer Aaron de Moor. Hij verzint en spint alle complotwebben, en heeft daar - ondanks zijn bijbelse naam - tot aan zijn terechtstelling allerminst spijt van. Als hem in zijn laatste uur al iets spijt, is het dat hij niet nog veel meer verwoesting aanrichtte. Zijn ziel is immers zwart als zijn huid, zoals Aaron zelf trots zegt.

,,Bah, duizend gruwelijke dingen deed ik / Zo doodbedaard als men een vlieg zou doden, / En niets, voorwaar, doet mij zo innig leed, / Dan dat ik er geen duizend meer kan doen.''

Hoe, dat staat uitgetekend beschreven, maar waarom er zoveel bloed in 'Titus Andronicus' wordt vergoten is onduidelijk. Tenzij simpelweg uit botte, primitieve wraak, met en passant flink wat wellust. Al kom je er ook dan niet achter wat er nou zo aangenaam aan het in een opwelling vermoorden van je eigen zoon is, waarna de bloedige opsomming nog maar moet beginnen: foltering, moord, verkrachting, handen afhakken, tong uitsnijden, menselijke hersenen uitlepelen en die als een taart opdienen.

Als Shakespeare 'Titus Andronicus' (1594) al schreef, baseerde hij het op een middeleeuwse legende en op flarden van Seneca, Ovidius en 'De verkrachting van Lucretia'. Alle wraak en wederwraak in 'Titus Andronicus' voltrekt zich in één ononderbroken lijn zonder psychologische of strategische zijpaden. De kunst van het kapotmaken triomfeert in 'Titus'; voor de kunst van het maken is nog geen millimeter plaats.

Shakespeare-vertaler Willy Courteaux duidt die eendimensionale en lineaire bloedlijn aldus: ,,De personages worden door niets geleid, noch door een hoger Noodlot (zoals de helden van de Griekse tragedie), noch door ethische overwegingen (zoals de helden van de Franse klassieke tragedie), noch door hun feilen of hartstochten (zoals de helden van de rijpere Shakespeare). Ze worden willoos voortgedreven door de eisen van een mechanische intrige, in hoofdzaak op gang gebracht door de Moor. Het zijn marionetten wier handelingen slechts op zeldzame ogenblikken voortvloeien uit menselijke en begrijpelijke motieven, en zelfs dan blijven die motieven beperkt tot de meest primaire hartstochten als haat en wraakzucht.''

Voor humor moet je al helemaal niet bij 'Titus Andronicus' wezen. In de bijna vier uur durende film met hoog gedateerd 'Ben Hur'-gehalte van regisseur Julie Taymor zit precies één moment van lichtzinnigheid. Als de senatoren onderling om het keizersschap kibbelen, spreken zij het Romeinse volk toe door een radiomicrofoon uit het begin van het Hollywoodtijdperk: een metalen cirkel met daarop de kapitalen SPQR van het 'senaat en volk van Rome', en onderaan die cirkel de even kapitale letters NEWS.

Waarschijnlijk door die afwezigheid van lichtzinnigheid kwam 'Titus' niet noemenswaardig eerder in de bioscoop en verschijnt het melodrama nog steeds zelden in het theater.

Toneelgroep Amsterdam ensceneerde dertien jaar geleden een wonderschoon gelaagde 'Titus, geen Shakespeare', die mij tot mijn laatste snik bij zal blijven. Gelaagd omdat de acteur die een hoofdrol - niet de titelrol - vervulde Titus Muizelaar heet, maar nog gelaagder omdat regisseur Gerardjan Rijnders er een tweede verhaal doorheen weefde: dat van radiopresentator Alan Berg, die door Amerikaanse neonazi's werd doodgeschoten. Voordat keizerin Tamora de hersens van haar twee zonen in pastei-vorm verorbert, was Kitty Courbois kwartieren lang op het achtertoneel met een pan kokende spaghetti in de weer. De knoflookdampen -wat rook dat een weldadig potje!- bereikten het schellinkje van de stadsschouwburg, waar ik met rammelende maag zat te huiveren van genot.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden