Review

De Krijtberg: wat mooi is dat alles, en ook: wat rooms!

De Nieuwe Krijtberg - door Lydia Lansink en Peter van Dael, 147 blz. groot formaat, geglansd papier, veel kleurenfoto's, f 49,50. Besteladres: Pastorie De Krijtberg, Singel 448, 1017 AV Amsterdam.

A.J. KLEI

Ze schoten in de tweede helft van de vorige eeuw als paddestoelen uit de grond: fors uitgevallen kerken, bestemd voor uit hun schuilkerken te voorschijn komende rooms-katholieken en gebouwd in de trant van de middeleeuwse gotische kerken, waarin na de Reformatie de calvinisten zich hadden genesteld. De aanblik van al die triomfanteljke neogotiek bracht de protestanten aan het schrikken en zij waarschuwden elkaar: Rome rukt op! Rome zelf beleefde er plezier aan, lees maar wat de Katholieke Illustratie na de voltooiing van De Krijtberg in 1883 schreef: “Het nieuwe, heerlijke tempelgebouw ( . . . ) is beeld van den vooruitgang in de laatste jaren door het catholicisme niet alleen te Amsterdam, maar over ons geheele vaderland gemaakt . . .”

Het citaat haal ik uit De nieuwe Krijtberg / Een neogotische droom, het boek dat verscheen bij de gelukkige afloop van de herstelwerkzaamheden aan de kerk. De auteurs zijn de kunsthistorici Lydia Lansink en Peter van Dael. De titel geeft aan dat er ook een oude Krijtberg is geweest: de schuilkerk, genoemd naar . . . zoals vaak gebeurde . . . het pand waarin of waarachter de kerk schuilging - in dit geval 'De Crytbergh'. We moeten ons die schuilkerken niet voorstellen als bescheiden bouwseltjes. De royale, van twee gaanderijen voorziene zaalkerk waarin Sonja-op-zaterdag zit, is de vroegere remonstrantse schuilkerk aan de Keizersgracht in Amsterdam. (Behalve roomsen mochten ook remonstranten en doopsgezinden van onze gereformeerde vroede vaderen best kerk houden, als je het maar niet van de straat af kon zien.)

De officiele naam van De Krijtberg luidt: Sint Franciscus Xaverius en de heer Xaverius was een jezuiet van het eerste uur. De Krijtberg is dus van huis uit een jezuietenkerk. Deze bijzonderheid zal waarschijnlijk niemands hart sneller doen kloppen en ik voeg er snel aan toe dat we hier hebben te maken met een van de mooiste en belangrijkste van de zeventig kerken die Alfred Tepe, evenknie van Pierre Cuypers, ontwierp. Het is . . . en nu ontleen ik een woord aan de tweede titel van het boek . . . een droom van een kerk.

Wanneer ik op mijn tochten door de stad De Krijtberg passeer en zie dat de deur open is, zal ik nooit nalaten even de kerk binnen te gaan. Meestal blijf ik achterin het middenschip staan, waar vijfentwintig meter boven me de gewelven zich neigen naar de hoog in de zijbeuken aangebrachte vensters, die de verheven schemer beneden in de kerk niet kunnen verjagen. In de verte glinstert het goud van het hoogaltaar in de gloed van de gebrandschilderde ramen die het priesterkoor omkransen . . . Ach, wat is dit alles mooi, en ook: wat rooms! Dit laatste is het wat De Krijtberg tot een droom van een kerk maakt: hier klopt het rijke roomse leven nog, niet krampachtig, maar ontspannen en compleet met pronk en praal, want iedereen is met zijn vingers afgebleven van de uitbundige altaren, de triomfbalk, de beelden . . . en noem maar op wat in de loop der jaren aan aankleding van de kerk is geleverd door vooral het atelier van Wilhelm Mengelberg (de vader van dirigent Willem). In zijn lyrische woord vooraf zegt Kees Fens: “De Krijtberg is een monument van de nieuwheid van de traditie geworden.”

In hun boek bieden Lansink en Van Dael zorgvuldige beschrijvingen van de kunstschatten in de kerk, die je dankzij een vracht schitterende kleurenfoto's nu van heel dichtbij kunt bekijken. Verder vertellen de auteurs waar de jezuieten vandaan komen en hoe het de roomsen in Holland vroeger is vergaan. De voor- en bouwgeschiedenis van De Krijtberg komt aan de orde en Tepes werk wordt geplaatst in het geheel van de negentiende-eeuwse bouwkunst . . . We lezen dat het weinig had gescheeld of ook De Krijtberg was gesneuveld.

Ik denk wel eens: als de paus nou es een Michel Angelootje verkocht ten bate van het behoud van de neogotiek bij ons . . . Nou ja, in elk geval is 'De Nieuwe Krijtberg' een fraai boek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden